Przekazanie gospodarstwa Skarbowi Państwa a emerytura KRUS

Czy trzeba przekazać gospodarstwo, aby otrzymać emeryturę rolniczą?

W opisanej sprawie trzeba rozdzielić dwie kwestie: prawo mamy do emerytury oraz sytuację brata, który przejął gospodarstwo i nie radzi sobie z jego prowadzeniem. Jeżeli mama ma już ustalone prawo do emerytury rolniczej, samo dalsze istnienie gospodarstwa w rodzinie nie powinno być traktowane jako warunek utraty tego świadczenia. Po zmianach obowiązujących od 15 czerwca 2022 r. emeryt rolniczy może co do zasady nadal prowadzić działalność rolniczą i pobierać emeryturę rolniczą w pełnej wysokości.

Aktualnie podstawowe warunki zwykłej emerytury rolniczej są dwa: osiągnięcie wieku emerytalnego oraz wymagany staż ubezpieczeniowy. Wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, a okres ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników powinien wynosić co najmniej 25 lat. Samo przekazanie, sprzedaż, darowizna albo wydzierżawienie gospodarstwa nie zastępuje tych warunków.

Jeżeli więc brat nie osiągnął jeszcze wymaganego wieku lub nie ma odpowiedniego stażu w KRUS, przekazanie gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa nie spowoduje automatycznego przyznania mu emerytury. Może natomiast pomóc uporządkować stan własności i zakończyć faktyczne prowadzenie działalności rolniczej, jeżeli spełnione są odrębne przesłanki przejęcia nieruchomości.

Wcześniejsza emerytura rolnicza i przepisy przejściowe

W dawnych poradach często pojawiała się tzw. wcześniejsza emerytura rolnicza. Obecnie trzeba podchodzić do niej ostrożnie, ponieważ ustawodawca pozostawił tę możliwość zasadniczo jako rozwiązanie przejściowe. Chodzi o rolnika, który do 31 grudnia 2017 r. spełnił warunki: osiągnął 55 lat jako kobieta albo 60 lat jako mężczyzna, miał co najmniej 30 lat ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników i zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.

Jeżeli te warunki nie były spełnione do końca 2017 r., w typowej sprawie nie można obecnie planować przejścia na wcześniejszą emeryturę rolniczą według dawnych zasad. Szczególne znaczenie może mieć tylko sytuacja, w której zaprzestanie działalności było związane z wywłaszczeniem, zbyciem gruntów na cel uzasadniający wywłaszczenie albo trwałym wyłączeniem użytków rolnych z produkcji z przyczyn niezależnych od rolnika. Takie przypadki wymagają jednak indywidualnej analizy dokumentów.

Przekazanie gospodarstwa na rzecz Skarbu Państwa przez KOWR

Dawna Agencja Nieruchomości Rolnych została zastąpiona w tym zakresie przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa. Obecnie art. 58 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje, że na wniosek właściciela gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego można przejąć wskazaną nieruchomość na własność Skarbu Państwa za odpłatnością, jeżeli właściciel albo jego małżonek ma ustalone prawo do emerytury lub renty z ubezpieczenia i zachodzą ustawowe przesłanki.

W praktyce nie jest to swobodna sprzedaż ziemi państwu. Trzeba wykazać, że nie zawarto umowy z następcą i nie ma możliwości sprzedaży nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego co najmniej po wymaganej wartości. Przejęcie nieruchomości i ustalenie odpłatności następuje w drodze decyzji Dyrektora Generalnego KOWR. Decyzja powinna opierać się na dokumentach własności, danych ewidencyjnych, informacji o świadczeniu emerytalno-rentowym oraz ustaleniach dotyczących wartości i możliwości sprzedaży nieruchomości.

Jeżeli gospodarstwo ma obciążenia, nieuregulowane księgi wieczyste, współwłaścicieli albo spór rodzinny, postępowanie może wymagać wcześniejszego uporządkowania stanu prawnego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których gospodarstwo było wcześniej przekazywane w rodzinie, a część rodzeństwa składała oświadczenia o rezygnacji z roszczeń lub praw do majątku.

Sprzedaż, darowizna, dożywocie czy dzierżawa gospodarstwa?

Jeżeli celem jest przede wszystkim zakończenie prowadzenia gospodarstwa, a nie uzyskanie nowego świadczenia, trzeba porównać kilka możliwych rozwiązań. Wybór zależy od tego, czy właściciel chce otrzymać cenę, zachować zabezpieczenie osobiste, przekazać ziemię rodzinie, czy tylko przestać ją uprawiać.

Renta rolnicza a prowadzenie gospodarstwa

Inaczej niż przy zwykłej emeryturze rolniczej trzeba oceniać rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy i niektóre renty rodzinne. W tych przypadkach prowadzenie działalności rolniczej może skutkować częściowym zawieszeniem wypłaty świadczenia, przede wszystkim części uzupełniającej. Dlatego rencista, który jest właścicielem lub posiadaczem gospodarstwa, powinien szczególnie uważać na formalny sposób zaprzestania działalności.

Za zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej uznaje się zasadniczo sytuację, w której rencista i jego małżonek nie są właścicielami, współwłaścicielami ani posiadaczami gospodarstwa rolnego i nie prowadzą działu specjalnego produkcji rolnej, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Jednym z praktycznych wyjątków może być odpowiednio udokumentowana dzierżawa gruntów spełniająca warunki ustawowe. W sprawach rentowych warto więc przed podpisaniem umowy skonsultować jej treść z KRUS albo prawnikiem.

Czy renta strukturalna nadal rozwiązuje taki problem?

Stare artykuły często wskazywały rentę strukturalną jako sposób przekazania gospodarstwa w zamian za świadczenie. Dziś nie należy traktować jej jako prostego i powszechnego rozwiązania dla osoby, która chce pozbyć się ziemi. Dawne renty strukturalne były związane z określonymi programami, terminami i warunkami, a prawo do takiego świadczenia nie przysługiwało osobie, która miała już ustalone prawo do emerytury lub renty z innego systemu.

Jeżeli ktoś powołuje się na starą rentę strukturalną, trzeba sprawdzić, czy chodzi o już przyznane świadczenie, dawny program pomocowy czy jedynie potoczne określenie „renty za przekazanie gospodarstwa”. W typowej aktualnej sprawie rolnika, który nie ma wieku emerytalnego albo nie ma prawa do renty, samo przekazanie gospodarstwa nie zapewni nowego świadczenia socjalnego.

Co powinien zrobić właściciel gospodarstwa krok po kroku?

Najpierw należy ustalić, kto jest aktualnym właścicielem albo współwłaścicielem gospodarstwa i czy księga wieczysta oraz ewidencja gruntów odpowiadają rzeczywistemu stanowi prawnemu. Następnie trzeba sprawdzić decyzje KRUS: czy dana osoba ma już ustalone prawo do emerytury, renty rolniczej albo innego świadczenia oraz jaki ma staż ubezpieczeniowy.

Jeżeli właściciel nie ma jeszcze prawa do świadczenia, należy ocenić, czy bardziej racjonalna jest sprzedaż, dzierżawa, darowizna, umowa dożywocia albo stopniowe ograniczenie działalności. Jeżeli natomiast właściciel lub jego małżonek ma ustalone prawo do emerytury albo renty i nie da się sprzedać nieruchomości na wymaganych warunkach, można rozważyć wniosek do KOWR o przejęcie nieruchomości na własność Skarbu Państwa za odpłatnością.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1770.
• ELI Dziennik Ustaw – ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników.
• KRUS – emerytura rolnicza.
• KRUS – informacje dla rolników zbliżających się do wieku emerytalnego.
• KRUS – zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej a renta rolnicza.
• Ustawa z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie, tekst jednolity: Dz.U. 2018 poz. 872.