Dym z komina jako immisja – prawa sąsiada i obrona

Czy sąsiad może pozwać za dym z komina?

Tak, sąsiad może wytoczyć powództwo cywilne, jeżeli twierdzi, że dym, sadza, pył albo zapach spalin z komina zakłócają korzystanie z jego nieruchomości ponad przeciętną miarę. Podstawą takiego żądania jest art. 144 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swojego prawa powstrzymywać się od działań zakłócających korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych.

Jeżeli naruszenie własności ma postać immisji, czyli oddziaływania pośredniego na cudzą nieruchomość, właściciel nieruchomości sąsiedniej może żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń na podstawie art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce może to oznaczać żądanie ograniczenia uciążliwego palenia, usunięcia przyczyny zadymienia, podwyższenia lub uszczelnienia przewodu kominowego, zmiany sposobu eksploatacji pieca, a w skrajnych przypadkach zaprzestania używania konkretnego urządzenia grzewczego.

Nie każde zadymienie oznacza jednak naruszenie prawa. W zabudowie jednorodzinnej, zwłaszcza tam, gdzie wiele domów ogrzewanych jest paliwami stałymi, pewien poziom dymu może mieścić się w normalnych stosunkach miejscowych. Spór zwykle dotyczy tego, czy konkretne oddziaływanie przekracza przeciętną miarę.

Dym, sadza i zapach jako immisje

Immisje pośrednie to oddziaływania, które powstają na jednej nieruchomości, ale ich skutki odczuwalne są na nieruchomości sąsiedniej. W przypadku komina mogą to być przede wszystkim dym, pył, sadza, uciążliwy zapach, opad zanieczyszczeń na elewację, okna, pranie lub ogród, a także pogorszenie możliwości wietrzenia pomieszczeń.

Art. 144 Kodeksu cywilnego nie zakazuje każdej immisji. Zakazane są tylko te, które przekraczają przeciętną miarę. Ocena jest konkretna i zależy od okoliczności sprawy. Inaczej będzie oceniany dom jednorodzinny w zwartej zabudowie miejskiej objętej uchwałą antysmogową, a inaczej dom na terenie wiejskim, gdzie ogrzewanie drewnem lub węglem jest nadal powszechne i zgodne z lokalnymi przepisami.

Kiedy dym przekracza przeciętną miarę?

Przeciętna miara z art. 144 Kodeksu cywilnego jest oceniana według dwóch kryteriów: społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości oraz stosunków miejscowych. Oznacza to, że sąd nie bada wyłącznie subiektywnego odczucia sąsiada, ale porównuje uciążliwość z tym, co w danej okolicy jest normalne, typowe i prawnie dopuszczalne.

W orzecznictwie podkreśla się, że art. 144 Kodeksu cywilnego obejmuje również dym. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 1968 r., sygn. akt III CRN 41/68, wskazano, że przepis ten zakazuje tzw. immisji pośrednich, jeżeli zakłócają korzystanie z cudzej nieruchomości ponad przeciętną miarę, w tym polegających na wytworzeniu ciepła, dymu lub wstrząsów. Z kolei w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 6 marca 2007 r., sygn. akt I ACa 48/07, zaakcentowano, że ocena przeciętnej miary wymaga ustalenia charakteru nieruchomości, z której pochodzi immisja, oraz nieruchomości dotkniętej immisją.

Czy sąsiad może żądać odszkodowania albo zadośćuczynienia?

Może, ale musi wykazać więcej niż samo niezadowolenie z dymu. Roszczenie o zaniechanie immisji wynika z art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 144 Kodeksu cywilnego i nie wymaga automatycznie wykazania szkody majątkowej. Natomiast odszkodowanie wymaga spełnienia przesłanek odpowiedzialności deliktowej.

Podstawą odszkodowania jest art. 415 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ten, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Dodatkowo art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego wymaga normalnego związku przyczynowego między działaniem lub zaniechaniem sprawcy a szkodą. Jeżeli sąsiad twierdzi, że dym spowodował uszczerbek na zdrowiu, musi co do zasady wykazać dokumentacją medyczną, opinią biegłego i innymi dowodami, że konkretna emisja z danego komina była przyczyną lub współprzyczyną szkody.

W przypadku uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia zastosowanie mogą mieć art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego, dotyczący zwrotu kosztów wynikłych z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, oraz art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego, który pozwala żądać zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W praktyce takie roszczenia są trudniejsze dowodowo niż samo żądanie ograniczenia immisji.

Znaczenie zmiany ogrzewania z elektrycznego na piec na paliwo stałe

Jeżeli w projekcie budowlanym domu przewidziano ogrzewanie elektryczne, a później faktycznie zamontowano piec na węgiel lub drewno, trzeba sprawdzić, czy zmiana została wykonana zgodnie z prawem budowlanym, przepisami technicznymi i wymaganiami przeciwpożarowymi. Samo odstępstwo od pierwotnego projektu nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności cywilnej wobec sąsiada, ale może mieć znaczenie dowodowe i administracyjne.

Art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. c i e ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane wymaga, aby obiekt budowlany wraz ze związanymi z nim urządzeniami był projektowany i budowany w sposób zapewniający m.in. bezpieczeństwo pożarowe oraz odpowiednie warunki higieniczne i zdrowotne oraz ochronę środowiska. Art. 61 pkt 1 Prawa budowlanego nakłada na właściciela lub zarządcę obowiązek utrzymywania i użytkowania obiektu zgodnie z zasadami określonymi w art. 5 ust. 2 tej ustawy, czyli w sposób zgodny z przeznaczeniem i wymaganiami ochrony środowiska oraz w należytym stanie technicznym.

Znaczenie mają również przepisy wykonawcze. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, reguluje wymagania dotyczące urządzeń grzewczych, przewodów kominowych i odprowadzania spalin. Z kolei rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych w § 19, § 25 i § 27 nakłada obowiązki dotyczące bezpiecznego użytkowania przewodów i kanałów dymowych, spalinowych oraz wentylacyjnych.

Właściciel powinien też uwzględnić kontrole okresowe. Art. 62 ust. 1 pkt 1 lit. c Prawa budowlanego przewiduje obowiązek okresowej, co najmniej raz w roku, kontroli instalacji gazowych oraz przewodów kominowych: dymowych, spalinowych i wentylacyjnych.

Przeglądy, czyszczenie komina i zakaz spalania odpadów

W sporze sąsiedzkim bardzo ważne jest wykazanie, że instalacja jest eksploatowana prawidłowo. Właściciel domu powinien posiadać protokoły z kontroli kominiarskich, potwierdzenia czyszczenia przewodów, dokumentację urządzenia grzewczego i ewentualne potwierdzenia modernizacji instalacji.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów w § 34 ust. 1 pkt 1 nakazuje usuwanie zanieczyszczeń z przewodów dymowych i spalinowych od palenisk opalanych paliwem stałym co najmniej raz na 3 miesiące w okresie ich użytkowania. Dla palenisk opalanych paliwem płynnym lub gazowym § 34 ust. 1 pkt 2 tego rozporządzenia przewiduje czyszczenie co najmniej raz na 6 miesięcy, a dla przewodów wentylacyjnych § 34 ust. 1 pkt 3 - co najmniej raz w roku, jeżeli większa częstotliwość nie wynika z warunków użytkowania.

Bezwzględnie nie wolno spalać odpadów w domowym piecu. Art. 155 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach przewiduje, że termiczne przekształcanie odpadów prowadzi się wyłącznie w spalarniach odpadów lub współspalarniach odpadów, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Naruszenie tego zakazu może skutkować odpowiedzialnością wykroczeniową na podstawie art. 191 ustawy o odpadach.

Trzeba także sprawdzić uchwałę antysmogową obowiązującą w danym województwie lub miejscowości. Art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska pozwala sejmikowi województwa wprowadzać ograniczenia lub zakazy w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw. Naruszenie takich ograniczeń może skutkować grzywną na podstawie art. 334 Prawa ochrony środowiska.

Jak bronić się przed roszczeniami sąsiada?

Obrona powinna iść w dwóch kierunkach: wykazanie zgodności instalacji z prawem oraz wykazanie, że oddziaływanie nie przekracza przeciętnej miary z art. 144 Kodeksu cywilnego. W praktyce warto przygotować:

• aktualny protokół kontroli kominiarskiej przewodów dymowych, spalinowych i wentylacyjnych,
• potwierdzenia czyszczenia komina w terminach wymaganych przez § 34 rozporządzenia MSWiA z dnia 7 czerwca 2010 r.,
• dokumentację techniczną pieca, potwierdzenie rodzaju paliwa i instrukcję eksploatacji,
• dowody, że używane paliwo jest dopuszczalne, suche i dobrej jakości,
• informację, czy na danym obszarze obowiązuje uchwała antysmogowa i czy urządzenie spełnia jej wymagania,
• zdjęcia lub nagrania pokazujące rzeczywisty sposób palenia i skalę zadymienia,
• dowody, że w okolicy podobny sposób ogrzewania jest powszechny, jeżeli jest to zgodne z prawem miejscowym i przepisami środowiskowymi.

Jeżeli sąsiad sam pali drewnem lub innym paliwem stałym, nie przekreśla to jego prawa do ochrony, ale może mieć znaczenie przy ocenie stosunków miejscowych. Nie jest to jednak argument wystarczający, jeżeli Państwa instalacja jest niesprawna, spalane są odpady albo dymienie jest ponadprzeciętne.

W postępowaniu cywilnym sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego, np. z zakresu kominiarstwa, budownictwa, ochrony środowiska albo instalacji grzewczych. Biegły może oceniać stan techniczny komina, prawidłowość podłączenia pieca, możliwość cofania dymu, wpływ ukształtowania terenu i zabudowy oraz zgodność eksploatacji z zasadami technicznymi.

Co może zrobić sąsiad poza pozwem cywilnym?

Sąsiad nie musi od razu kierować sprawy do sądu. Może zawiadomić gminę, straż miejską lub policję, jeżeli podejrzewa spalanie odpadów albo naruszenie uchwały antysmogowej. Art. 379 ust. 1 Prawa ochrony środowiska daje marszałkowi województwa, staroście oraz wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta kompetencję do sprawowania kontroli przestrzegania i stosowania przepisów o ochronie środowiska w zakresie objętym ich właściwością.

W określonych przypadkach wójt, burmistrz lub prezydent miasta może także wydać decyzję nakazującą osobie fizycznej ograniczenie negatywnego oddziaływania na środowisko lub przywrócenie środowiska do stanu właściwego, jeżeli instalacja eksploatowana w ramach zwykłego korzystania ze środowiska powoduje negatywne oddziaływanie. Podstawą jest art. 363 ust. 1 Prawa ochrony środowiska.

Jeżeli problem dotyczy legalności robót budowlanych, komina lub instalacji, sąsiad może zawiadomić powiatowego inspektora nadzoru budowlanego. Organ nadzoru budowlanego będzie oceniał sprawę na gruncie Prawa budowlanego, a nie bezpośrednio art. 144 Kodeksu cywilnego.

Jak praktycznie ograniczyć ryzyko sporu?

Najlepiej zacząć od działań technicznych i dowodowych. Warto zamówić kontrolę kominiarską, sprawdzić ciąg kominowy, wysokość i drożność przewodu, sposób doprowadzania powietrza do spalania, jakość paliwa oraz zgodność urządzenia z lokalnymi ograniczeniami. Jeżeli problem występuje głównie przy rozpalaniu, można zmienić technikę palenia, stosować suche paliwo i unikać dławienia dopływu powietrza.

Jeżeli sąsiad kieruje pisemne zarzuty, warto odpowiedzieć spokojnie i rzeczowo: wskazać wykonane kontrole, zaproponować weryfikację przez kominiarza, zażądać sprecyzowania dat i godzin uciążliwości oraz poprosić o dowody szkody. Dobrze jest unikać gróźb i emocjonalnej korespondencji, ponieważ może ona później trafić do akt sprawy.

FAQ

Czy sąsiad może żądać całkowitej zmiany ogrzewania?

Może sformułować takie żądanie, ale sąd oceni, czy jest ono konieczne i proporcjonalne. Na podstawie art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego sąd może nakazać usunięcie naruszeń lub zaniechanie naruszeń, lecz zakres obowiązku zależy od tego, co rzeczywiście powoduje przekroczenie przeciętnej miary.

Czy legalny piec wyklucza odpowiedzialność za immisje?

Nie zawsze. Zgodność urządzenia z przepisami technicznymi i uchwałą antysmogową jest bardzo ważnym argumentem, ale art. 144 Kodeksu cywilnego nadal pozwala badać, czy w konkretnych warunkach dym nie zakłóca korzystania z nieruchomości sąsiedniej ponad przeciętną miarę.

Kto musi udowodnić, że dym jest nadmierny?

Co do zasady ciężar dowodu spoczywa na osobie, która z danego faktu wywodzi skutki prawne. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego. Sąsiad powinien więc wykazać nadmierną uciążliwość, a właściciel komina powinien przedstawić dowody prawidłowej eksploatacji i zgodności instalacji z przepisami.

Czy spalanie mokrego drewna może mieć znaczenie?

Tak. Mokre drewno powoduje większe zadymienie i może wskazywać na nieprawidłową eksploatację urządzenia. Jeżeli lokalna uchwała antysmogowa ogranicza rodzaj lub jakość paliwa, jej naruszenie może skutkować grzywną na podstawie art. 334 Prawa ochrony środowiska.

Czy warto zamówić opinię kominiarską przed procesem?

Tak. Pisemny protokół lub opinia kominiarska mogą potwierdzić drożność, szczelność i prawidłowe użytkowanie przewodów. Nie zastępują opinii biegłego sądowego, ale są praktycznym dowodem i mogą pomóc w polubownym zakończeniu sporu.

Czy sąsiad może zgłosić sprawę do gminy?

Tak. Jeżeli podejrzewa spalanie odpadów, naruszenie uchwały antysmogowej albo negatywne oddziaływanie na środowisko, może zawiadomić gminę lub straż miejską. Kontrole środowiskowe opierają się m.in. na art. 379 Prawa ochrony środowiska.

Źródła

• Art. 140, art. 144, art. 222 § 2, art. 361 § 1, art. 415, art. 444 § 1 i art. 445 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. c i e, art. 61 pkt 1 oraz art. 62 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane.
• Art. 96 ust. 1, art. 334, art. 363 ust. 1 i art. 379 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska.
• Art. 155 i art. 191 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach.
• § 19, § 25 i § 27 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych.
• § 34 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 1968 r., sygn. akt III CRN 41/68.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1976 r., sygn. akt III CRN 367/75.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2002 r., sygn. akt V CZ 162/02.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 6 marca 2007 r., sygn. akt I ACa 48/07.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2009 r., sygn. akt I CNP 82/08.