Uzupełnianie pensum nauczyciela – kiedy można odmówić

Podstawa prawna uzupełniania pensum

Zasadniczą podstawą jest art. 22 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2024 r. poz. 986). Przepis ten pozwala nałożyć na nauczyciela obowiązek podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach, na tym samym stanowisku, w celu uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych – w wymiarze nie większym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Za zgodą nauczyciela może to nastąpić także na innym stanowisku.

W praktyce oznacza to, że nauczyciel nadal pozostaje zatrudniony w swojej szkole jako wiodącym miejscu zatrudnienia, a dodatkowe godziny wykonuje w innej placówce. Nie powstaje przez to automatycznie nowy odrębny stosunek pracy z drugą szkołą.

Jeżeli interesuje Cię podobny problem organizacyjny, zobacz także: oddelegowanie do dwóch szkół.

Kiedy organ prowadzący może skierować nauczyciela do innej szkoły?

Uzupełnianie pensum jest dopuszczalne wtedy, gdy w szkole, w której nauczyciel jest zatrudniony, nie ma dla niego wystarczającej liczby godzin do realizacji pełnego tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Jednocześnie przepis art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela zakłada, że brakujące godziny można uzupełnić w innej szkole prowadzonej przez ten sam organ.

Najczęściej decyzję w tej sprawie podejmuje organ prowadzący szkołę, a więc np. gmina, powiat albo województwo – zależnie od typu placówki. Dyrektor szkoły przygotowuje arkusz organizacyjny i zgłasza potrzeby kadrowe, ale samo zobowiązanie do uzupełniania pensum wynika z kompetencji organu prowadzącego określonej w art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Warto odróżnić tę sytuację od zwykłego przydziału godzin w szkole. Jeżeli godzin w placówce macierzystej jest zbyt mało, organ może zaproponować albo nałożyć uzupełnienie w innej jednostce. Gdy nie jest to możliwe, czasem pojawia się uzupełnienie godzin w innym trybie organizacyjnym albo ograniczenie zatrudnienia.

Czy zgoda nauczyciela jest potrzebna?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Zgoda nauczyciela nie jest co do zasady potrzebna, jeżeli uzupełnianie pensum ma nastąpić:

• na tym samym stanowisku,
• w granicach do 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć,
• w celu dopełnienia pełnego pensum,
• przy zachowaniu kwalifikacji do prowadzenia danych zajęć.

Zgoda nauczyciela jest natomiast wymagana, jeżeli uzupełnianie miałoby odbywać się na innym stanowisku. Wynika to wprost z art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela, który stanowi, że na innym stanowisku można zobowiązać nauczyciela do pracy tylko „za jego zgodą”.

Znaczenie ma więc nie sama nazwa szkoły, lecz odpowiedź na pytanie, czy rzeczywiście chodzi o to samo stanowisko i rodzaj pracy. W praktyce spory powstają wtedy, gdy nauczyciel ma prowadzić zajęcia w innej szkole, dla innej grupy słuchaczy albo w innym typie placówki. W takiej sytuacji trzeba ocenić nie tylko nazwę stanowiska, ale też kwalifikacje, rodzaj zajęć i faktyczne obowiązki.

Co oznacza „to samo stanowisko” w praktyce?

Przepisy Karty Nauczyciela nie zawierają ścisłej definicji tego pojęcia na potrzeby art. 22 ust. 1, dlatego ocena zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Sam fakt, że zajęcia są z tego samego przedmiotu, nie zawsze przesądza sprawę. Znaczenie może mieć typ szkoły, charakter kształcenia, wymagane kwalifikacje i rzeczywisty zakres obowiązków.

Jeżeli nauczyciel technikum ma zostać skierowany do szkoły dla dorosłych albo innej placówki funkcjonującej w tym samym zespole, trzeba sprawdzić, czy nadal chodzi o to samo stanowisko oraz czy posiada on kwalifikacje wymagane przepisami wykonawczymi wydanymi na podstawie art. 9 ust. 2 Karty Nauczyciela, w szczególności rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. z 2023 r. poz. 2102).

Nie można więc automatycznie przyjąć, że każda praca „przy tablicy” jest tym samym stanowiskiem. Jeżeli zmienia się rodzaj placówki i warunki pracy, ocena wymaga analizy dokumentów organizacyjnych oraz kwalifikacji nauczyciela.

W tle takich sporów często pojawia się też pytanie, która jednostka jest faktycznie placówka macierzysta i jakie ma to skutki dla stabilności zatrudnienia.

Jakie skutki ma odmowa nauczyciela?

Jeżeli zgoda nauczyciela jest prawnie wymagana, a nauczyciel jej nie wyraża, nie oznacza to automatycznie naruszenia obowiązków pracowniczych. Skutkiem może być jednak brak możliwości utrzymania pełnego wymiaru zatrudnienia.

W takim przypadku może dojść do ograniczenia zatrudnienia, a wynagrodzenie będzie należne proporcjonalnie do realizowanego wymiaru zajęć. W sprawach nauczycieli zatrudnionych na podstawie mianowania trzeba przy tym równolegle analizować art. 20 ust. 1 pkt 2 oraz art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, bo przy zmianach organizacyjnych albo zmniejszeniu liczby oddziałów możliwe są różne rozwiązania kadrowe: ograniczenie zatrudnienia, przeniesienie w stan nieczynny albo rozwiązanie stosunku pracy.

Jeżeli natomiast zgoda nie była potrzebna, a nauczyciel bez podstawy odmawia realizacji prawidłowo nałożonego obowiązku, pracodawca może potraktować to jako niewykonanie polecenia służbowego. Każdorazowo wymaga to jednak oceny, czy polecenie było zgodne z prawem, mieściło się w art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela i dotyczyło stanowiska odpowiadającego kwalifikacjom nauczyciela.

Czy potrzebne jest wypowiedzenie zmieniające lub porozumienie?

Samo uzupełnianie pensum w trybie art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela nie jest klasycznym wypowiedzeniem zmieniającym z Kodeksu pracy. Jest to odrębna instytucja pragmatyki służbowej nauczycieli. Dlatego brak wypowiedzenia zmieniającego nie przesądza jeszcze o niezgodności działania szkoły lub organu prowadzącego.

Nie oznacza to jednak, że nauczyciel ma zaakceptować każdą ustną informację. Dla celów dowodowych decyzja o uzupełnianiu pensum powinna być przekazana w sposób jednoznaczny, z określeniem szkoły, liczby godzin, podstawy prawnej i okresu, którego dotyczy. W praktyce warto żądać pisemnej informacji albo kopii dokumentu z organu prowadzącego.

Jeżeli sprawa dotyczy nie czasowego uzupełniania pensum, lecz faktycznej trwałej zmiany warunków zatrudnienia albo zmniejszenia etatu, trzeba dodatkowo ocenić zastosowanie art. 20 i art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela. W niektórych przypadkach właściwa procedura będzie inna niż samo uzupełnianie pensum.

Jak ocenić opisaną sytuację?

W przedstawionym stanie faktycznym kluczowe są cztery pytania:

1. Czy brak godzin w technikum rzeczywiście uzasadnia sięgnięcie po art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela?
2. Czy szkoła, w której ma nastąpić uzupełnienie, jest prowadzona przez ten sam organ prowadzący?
3. Czy chodzi o to samo stanowisko, czy jednak o inne stanowisko wymagające Pani zgody?
4. Czy posiada Pani kwalifikacje do prowadzenia zajęć w tej drugiej placówce zgodnie z rozporządzeniem w sprawie kwalifikacji nauczycieli?

Jeżeli odpowiedź na trzecie pytanie brzmi: „to inne stanowisko”, bez Pani zgody skierowanie nie powinno nastąpić. Wtedy organ może rozważać ograniczenie zatrudnienia lub inne rozwiązania przewidziane Kartą Nauczyciela. Jeżeli jednak jest to to samo stanowisko, uzupełnianie do 1/2 pensum może być co do zasady nałożone bez zgody nauczyciela.

Znaczenie może mieć też to, czy w tej samej jednostce były wolne godziny, które przydzielono innemu nauczycielowi. Sam ten fakt nie daje jeszcze automatycznie roszczenia o przydział konkretnych godzin, ale może mieć znaczenie dowodowe przy ocenie, czy działania pracodawcy były obiektywnie uzasadnione i zgodne z zasadą równego traktowania z art. 11(2) i art. 11(3) ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2025 r. poz. 277), stosowanych odpowiednio w sprawach nieuregulowanych w Karcie Nauczyciela na podstawie art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela.

Co może zrobić nauczyciel w praktyce?

Najbezpieczniej działać etapami:

• poprosić o pisemne wskazanie podstawy prawnej, liczby godzin, szkoły i okresu uzupełniania pensum,
• zażądać wyjaśnienia, czy organ uznaje tę pracę za wykonywaną na tym samym stanowisku,
• sprawdzić, czy posiada Pani formalne kwalifikacje do tych zajęć,
• jeżeli ma Pani wątpliwości, złożyć pisemne zastrzeżenia i wskazać, że brak jest Pani zgody – jeżeli uznaje Pani, że chodzi o inne stanowisko,
• w razie ograniczenia zatrudnienia albo innej niekorzystnej decyzji rozważyć odwołanie do sądu pracy.

W sprawach szkolnych często liczy się również ustalenie, czy nauczyciel wykonuje obowiązki tylko w jednej jednostce, czy faktycznie jest to praca w dwóch szkołach w znaczeniu organizacyjnym i kadrowym.

Tabela: kiedy zgoda nauczyciela jest potrzebna?

FAQ

Czy dyrektor szkoły sam może nakazać uzupełnianie pensum?

Co do zasady kompetencja wynika z art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela i przysługuje organowi prowadzącemu szkołę. Dyrektor zwykle przygotowuje organizację pracy, ale warto sprawdzić, od kogo formalnie pochodzi decyzja.

Czy nauczyciel może odmówić pracy w szkole dla dorosłych?

Tak, jeżeli w danym stanie faktycznym uzupełnianie oznaczałoby pracę na innym stanowisku niż dotychczas zajmowane. Wtedy wymagana jest zgoda nauczyciela na podstawie art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Czy brak wypowiedzenia zmieniającego oznacza naruszenie prawa?

Niekoniecznie. Uzupełnianie pensum w trybie art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela jest odrębną instytucją i nie zawsze wymaga wypowiedzenia zmieniającego. Trzeba jednak ocenić, czy rzeczywiście zastosowano właśnie ten tryb, a nie trwałą zmianę warunków zatrudnienia.

Czy po odmowie nauczyciel traci całe wynagrodzenie?

Nie. Jeżeli po odmowie nie da się utrzymać pełnego etatu, wynagrodzenie może zostać ograniczone proporcjonalnie do wymiaru faktycznie realizowanych zajęć. Dokładny skutek zależy od zastosowanego trybu i sytuacji organizacyjnej szkoły.

Czy szkoła może przydzielić brakujące godziny innemu nauczycielowi?

Może, ale w razie sporu warto badać, czy decyzja była obiektywnie uzasadniona i czy nie naruszała zasad równego traktowania. Sama kolejność przydziału godzin bywa istotnym argumentem dowodowym, ale nie zawsze przesądza wynik sprawy.

Źródła

• art. 9 ust. 2, art. 20 ust. 1 pkt 2, art. 22 ust. 1 i 2, art. 91c ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2024 r. poz. 986)
• art. 11(2) i art. 11(3) ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2025 r. poz. 277)
• rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. z 2023 r. poz. 2102)
• wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 1991 r., I PR 6/91, OSNC 1992, nr 11, poz. 208