Skutki nieodebrania pisma z sądu rodzinnego

Nieodebranie pisma z sądu rodzinnego – od czego zależą skutki?

Skutki nieodebrania przesyłki z sądu zależą przede wszystkim od tego, jakiego pisma dotyczy przesyłka, na jaki adres została wysłana i czy pozwany wcześniej brał udział w sprawie. Inaczej ocenia się pierwsze doręczenie pozwu, a inaczej kolejne pisma kierowane do strony, która już zna sprawę i została prawidłowo pouczona.

Jeżeli pismo dotyczy pozwu o ustalenie ojcostwa, alimenty albo obu tych roszczeń, sąd rodzinny powinien dążyć do rzeczywistego zawiadomienia pozwanego. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy pozwany mieszka za granicą, a powód podał jego dawny polski adres.

W praktyce pierwszym krokiem powinno być ustalenie w sądzie, czego dotyczy przesyłka. Najczęściej można to zrobić przez kontakt z biurem obsługi interesanta sądu, wskazując imię, nazwisko, adres oraz nadawcę przesyłki. Jeżeli znana jest sygnatura sprawy, należy się nią posługiwać w każdej korespondencji.

Pierwsze pismo w sprawie a fikcja doręczenia

Jeżeli pozwany nie odebrał pierwszego pisma w sprawie, na przykład pozwu o ustalenie ojcostwa i alimenty, zastosowanie może mieć art. 139¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy pozwany, mimo powtórnego zawiadomienia, nie odebrał pozwu lub innego pisma procesowego wywołującego potrzebę obrony jego praw, a wcześniej nie doręczono mu żadnego pisma w sprawie.

W takim przypadku sąd co do zasady zawiadamia powoda o bezskuteczności doręczenia i zobowiązuje go do doręczenia pisma pozwanemu za pośrednictwem komornika albo do wskazania aktualnego adresu pozwanego. Z art. 139¹ § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że powód ma na to 2 miesiące od dnia doręczenia mu zobowiązania sądu. Jeżeli powód nie wykaże skutecznego doręczenia ani nie wskaże właściwego adresu, postępowanie może zostać zawieszone na podstawie art. 177 § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania cywilnego.

Nie oznacza to jednak, że pozwany może bezpiecznie ignorować przesyłki. Jeżeli sąd ustali, że pozwany faktycznie mieszka pod wskazanym adresem albo że unika odbioru pism, konsekwencje procesowe mogą być dla niego niekorzystne. W kolejnych etapach sprawy, po prawidłowym doręczeniu pierwszego pisma, nieodebrane pisma mogą być pozostawiane w aktach ze skutkiem doręczenia na zasadach przewidzianych w art. 139 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Gdy pozwany mieszka za granicą

Jeżeli pozwany mieszka i pracuje poza Polską, powinien jak najszybciej poinformować sąd o aktualnym adresie zagranicznym. Jeżeli sąd zna rzeczywisty adres pozwanego za granicą, doręczenie powinno być kierowane na ten adres zgodnie z przepisami o doręczeniach międzynarodowych.

W sprawach pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej zasadnicze znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 z dnia 25 listopada 2020 r. dotyczące doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych. Jeżeli pozwany mieszka poza Unią Europejską, sposób doręczenia zależy od umowy międzynarodowej, w szczególności od Konwencji haskiej z dnia 15 listopada 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych, albo od przepisów krajowych państwa doręczenia.

Strona mieszkająca za granicą powinna także pamiętać o art. 1135⁵ § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli przepis ma zastosowanie w danej sprawie, strona mająca miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu za granicą, która nie ustanowiła pełnomocnika do prowadzenia sprawy mieszkającego w Polsce, może być zobowiązana do wskazania pełnomocnika do doręczeń w Polsce. Po prawidłowym pouczeniu brak wskazania takiej osoby może skutkować pozostawianiem pism w aktach ze skutkiem doręczenia. Ocena zależy jednak od państwa pobytu i sposobu doręczenia pierwszych pism.

Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu

Jeżeli miejsce pobytu pozwanego nie jest znane, doręczenie pozwu lub innego pisma wymagającego obrony praw może nastąpić do rąk kuratora. Wynika to z art. 143 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma być doręczony pozew albo inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony jej praw, doręczenie może nastąpić do rąk kuratora ustanowionego przez sąd orzekający.

Warunki ustanowienia kuratora określa art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przewodniczący ustanawia kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane. W sprawach o roszczenia alimentacyjne oraz w sprawach o ustalenie ojcostwa i związane z tym roszczenia art. 144 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje przewodniczącemu przeprowadzić przed ustanowieniem kuratora stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu pozwanego.

W praktyce oznacza to, że w sprawie o alimenty i ojcostwo sąd nie powinien ustanawiać kuratora wyłącznie dlatego, że przesyłka wróciła z adnotacją o niepodjęciu w terminie. Powinien najpierw podjąć czynności zmierzające do ustalenia, gdzie pozwany faktycznie mieszka. Jeżeli jednak pozwany nie reaguje, nie podaje adresu i nie interesuje się sprawą, ryzykuje, że postępowanie będzie prowadzone bez jego osobistego udziału.

Sprawa o ustalenie ojcostwa i alimenty

Jeżeli matka dziecka twierdzi, że określony mężczyzna jest ojcem dziecka, a ojcostwo nie zostało uznane w urzędzie stanu cywilnego, może zostać wniesiony pozew o sądowe ustalenie ojcostwa. Podstawą jest art. 84 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec dziecka.

W takiej sprawie istotne jest domniemanie z art. 85 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis stanowi, że domniemywa się, iż ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w 300. a nie później niż w 181. dniu przed urodzeniem się dziecka. Domniemanie to może zostać obalone, jeżeli z okoliczności wynika, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne, o czym mówi art. 85 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli mężczyzna kwestionuje ojcostwo, powinien w odpowiedzi na pozew jasno wskazać, że nie uznaje żądania i wnosi o przeprowadzenie dowodu z badań genetycznych. Sąd nie rozstrzyga sprawy wyłącznie na podstawie przekonań stron. W praktyce dowód z badań DNA ma często decydujące znaczenie, ale jego dopuszczenie i ocena należą do sądu.

Jeżeli strona utrudnia przeprowadzenie dowodu, na przykład nie stawia się na badanie bez usprawiedliwienia, sąd może ocenić takie zachowanie na podstawie art. 233 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala sądowi ocenić, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia dowodu albo przeszkodom stawianym przez stronę w jego przeprowadzeniu.

Alimenty i zabezpieczenie na czas procesu

Jeżeli sąd ustali ojcostwo albo uprawdopodobnione zostanie roszczenie alimentacyjne, pozwany może zostać zobowiązany do płacenia alimentów. Obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Wysokość alimentów ustala się według art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Dlatego pozwany powinien przedstawić dokumenty dotyczące dochodów, kosztów utrzymania, sytuacji rodzinnej i ewentualnych innych obowiązków alimentacyjnych.

W sprawach o alimenty bardzo ważne jest zabezpieczenie. Z art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że w sprawach o alimenty zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej. W tego rodzaju sprawach podstawą zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie istnienia roszczenia. Oznacza to, że sąd może nakazać płacenie określonej kwoty już na czas trwania procesu.

Co zrobić, gdy pismo z sądu nie zostało odebrane?

Najbezpieczniejsze działanie to aktywne wejście do sprawy, zamiast oczekiwania na powrót do Polski. W szczególności warto:

• ustalić sąd, wydział i sygnaturę sprawy, najlepiej na podstawie awiza, informacji od domowników albo kontaktu z sądem;
• napisać do sądu pismo z podaniem aktualnego adresu zamieszkania za granicą;
• poprosić o doręczenie odpisu pozwu i załączników na prawidłowy adres;
• złożyć odpowiedź na pozew w terminie wskazanym przez sąd, odnosząc się do ojcostwa, alimentów i ewentualnego zabezpieczenia;
• jeżeli ojcostwo jest kwestionowane, wnieść o dowód z badań DNA;
• rozważyć ustanowienie pełnomocnika w Polsce, aby uniknąć problemów z terminami i doręczeniami;
• zapytać sąd o możliwość udziału w rozprawie zdalnej, jeżeli osobisty przyjazd do Polski jest utrudniony.

Możliwość przeprowadzenia posiedzenia zdalnego wynika z art. 151 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia jawnego przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających udział w nim na odległość, jeżeli charakter czynności nie stoi temu na przeszkodzie. Decyzja w tej sprawie należy jednak do sądu.

Porównanie najczęstszych sytuacji

Czy można odwrócić skutki nieodebrania pisma?

Jeżeli wyrok albo postanowienie zapadły bez rzeczywistej wiedzy pozwanego, trzeba najpierw ustalić, czy doręczenie było prawidłowe. Jeżeli doręczenie było wadliwe, można podnosić, że termin do zaskarżenia w ogóle nie rozpoczął biegu. Jeżeli termin upłynął z przyczyn niezawinionych przez stronę, można rozważyć wniosek o przywrócenie terminu.

Podstawą przywrócenia terminu jest art. 168 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli strona nie dokonała czynności procesowej w terminie bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Wniosek składa się w ciągu tygodnia od czasu ustania przyczyny uchybienia terminowi, co wynika z art. 169 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jednocześnie należy dokonać czynności procesowej, której termin dotyczył, na przykład złożyć sprzeciw albo apelację.

Jeżeli zapadł wyrok zaoczny, pozwany może wnieść sprzeciw na podstawie art. 344 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Termin wynosi 2 tygodnie od doręczenia wyroku zaocznego. Jeżeli wyrok uprawomocnił się bez prawidłowego udziału strony, w skrajnych sytuacjach można analizować skargę o wznowienie postępowania z powodu pozbawienia możności działania, o której mowa w art. 401 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Termin do wniesienia takiej skargi określa art. 407 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i co do zasady wynosi 3 miesiące od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia.

FAQ

Źródła

• Art. 139 § 1, art. 139¹ § 1 i § 2, art. 143, art. 144 § 1, art. 151 § 2, art. 168 § 1, art. 169 § 1, art. 177 § 1 pkt 6, art. 233 § 2, art. 344 § 1, art. 401 pkt 2, art. 407 § 1, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1, art. 753 § 1 oraz art. 1135⁵ § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 84 § 1, art. 85 § 1 i § 2, art. 133 § 1 oraz art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1784 z dnia 25 listopada 2020 r. dotyczące doręczania w państwach członkowskich dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych.
• Konwencja haska z dnia 15 listopada 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych.