Prawa do wyników badań pracy doktorskiej

Czy wyniki badań z doktoratu należą do uczelni?

Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą wszystkie wyniki badań wykonanych w ramach pracy doktorskiej automatycznie należą do uczelni. Trzeba oddzielić trzy kwestie: prawo autorskie do utworu, prawa do danych i materiałów badawczych oraz prawa wynikające z umów, regulaminów albo finansowania badań.

Zgodnie z art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. W pracy doktorskiej utworem może być przede wszystkim tekst rozprawy, oryginalny układ opracowania, autorska argumentacja, opis metody, dobór i zestawienie materiału, wykresy, tabele, rysunki, modele, fotografie lub artykuł naukowy. Sam wynik pomiaru, fakt naukowy, obserwacja, odkrycie, hipoteza jako idea, metoda badawcza albo surowe dane nie są jednak chronione prawem autorskim jako takie. Chroniony może być dopiero twórczy sposób ich przedstawienia lub opracowania.

Dlatego twierdzenie, że „wszystkie wyniki należą do uczelni”, jest zbyt szerokie. Uczelnia może mieć określone uprawnienia, jeżeli wynikają one z umowy, regulaminu, grantu, stosunku pracy, wspólnego projektu badawczego, przepisów o komercjalizacji wyników badań, ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa albo prawa własności przemysłowej. Sam fakt, że praca powstawała pod opieką promotora, nie oznacza jeszcze przeniesienia praw autorskich na promotora lub uczelnię.

Podobne wątpliwości pojawiają się przy sporach o prawa do pracy dyplomowej, gdzie również trzeba odróżniać autorstwo od uprawnień uczelni do określonego korzystania z pracy.

Co w pracy doktorskiej jest chronione prawem autorskim?

Ochrona prawa autorskiego obejmuje formę wyrażenia. W przypadku doktoratu będą to najczęściej: treść rozprawy, opis badań, sposób uporządkowania materiału, autorska interpretacja wyników, komentarz naukowy, zestawienia, schematy, wykresy, rysunki, zdjęcia, mapy, kod programu albo baza danych, jeżeli spełniają przesłanki utworu. Ochrona powstaje od chwili ustalenia utworu i nie wymaga rejestracji.

Ochroną nie są objęte same odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania. Oznacza to, że dwa różne zespoły mogą badać ten sam problem, stosować tę samą powszechnie znaną metodę albo opisywać ten sam fakt naukowy, ale nie mogą przepisywać cudzego tekstu, kopiować twórczych wykresów, przejmować autorskiego układu pracy ani przedstawiać cudzych opracowań jako własnych.

W praktyce trzeba więc zapytać nie tylko o to, kto wykonał doświadczenia, lecz także kto stworzył tekst, zestawienia, modele, interpretację, grafiki i ostateczne wnioski. Przy ochronie rezultatów badań warto odrębnie ocenić, czy wyniki badań są utworem, ponieważ odpowiedź może być inna dla surowych danych, a inna dla ich twórczego opracowania.

Kiedy promotor jest współautorem publikacji?

Promotor nie staje się współautorem wyłącznie dlatego, że sprawował opiekę naukową, akceptował temat, zapewnił dostęp do aparatury, finansowania albo udzielał ogólnych wskazówek. Współautorstwo wymaga rzeczywistego wkładu twórczego w powstanie utworu. Może nim być na przykład współtworzenie oryginalnej koncepcji badawczej, istotne opracowanie metodologii, autorska analiza i interpretacja wyników, napisanie części tekstu albo twórcze opracowanie wykresów i wniosków.

Nie jest natomiast współautorstwem sama kontrola formalna, rutynowa korekta, pomoc techniczna, udostępnienie laboratorium, administracyjne prowadzenie projektu, ogólna inspiracja lub sprawowanie funkcji promotora. Takie osoby można oznaczyć w podziękowaniach, afiliacji albo informacji o finansowaniu, jeżeli odpowiada to zasadom czasopisma i etyce publikacyjnej.

Jeżeli promotor rzeczywiście współtworzył publikację albo część wyników, pominięcie go może naruszać jego prawa osobiste i majątkowe. Jeżeli jednak jego udział ograniczał się do formalnej opieki lub ogólnych uwag, samo żądanie dopisania do autorstwa nie ma wystarczającej podstawy prawnej. W razie sporu decydujące będą dowody: wersje robocze tekstu, korespondencja, protokoły z badań, pliki źródłowe, historia zmian, zakres obowiązków w projekcie i regulaminy uczelni.

Uprawnienia uczelni do pracy doktorskiej i utworów doktoranta

Aktualnie podstawowe znaczenie ma ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawa z 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Dawna ustawa z 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym oraz ustawa o stopniach naukowych z 2003 r. nie powinny być już wskazywane jako podstawowe aktualne źródła w zwykłej analizie prawnej dotyczącej doktoratów, ponieważ ich miejsce zajęły przepisy Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce.

Art. 187 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce stanowi, że rozprawa doktorska prezentuje ogólną wiedzę teoretyczną kandydata oraz umiejętność samodzielnego prowadzenia pracy naukowej lub artystycznej, a jej przedmiotem jest oryginalne rozwiązanie problemu naukowego, oryginalne rozwiązanie w zakresie zastosowania wyników własnych badań naukowych w sferze gospodarczej lub społecznej albo oryginalne dokonanie artystyczne. Samodzielność doktoranta jest więc elementem konstrukcyjnym doktoratu.

Art. 15a ustawy o prawie autorskim przyznaje uczelni pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Jeżeli uczelnia nie opublikuje takiej pracy w terminie 6 miesięcy od dnia obrony, autor może ją opublikować, chyba że praca jest częścią utworu zbiorowego. Ten przepis trzeba stosować ostrożnie do doktoratów, ponieważ obecne brzmienie osobno reguluje także korzystanie z utworów studentów i osób ubiegających się o nadanie stopnia doktora w celu sprawdzania ich w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym oraz korzystanie z prac dyplomowych i rozpraw doktorskich w bazach danych prowadzonych przez ministra.

Uprawnienie do sprawdzenia pracy w systemie antyplagiatowym albo przechowywania jej w ustawowych bazach nie oznacza jeszcze, że uczelnia może dowolnie publikować artykuły na podstawie wyników doktoranta, przypisywać sobie autorstwo lub wykorzystywać twórcze opracowanie wyników w celach komercyjnych bez podstawy prawnej.

Umowa o pracę, grant, regulamin i tajemnica badań

Najważniejsze ryzyko praktyczne dotyczy nie samego prawa autorskiego, lecz dokumentów, które towarzyszyły badaniom. Jeżeli doktorant był jednocześnie pracownikiem uczelni albo instytutu, wykonywał badania w ramach obowiązków pracowniczych, uczestniczył w projekcie finansowanym z grantu, podpisał umowę o poufności albo korzystał z danych przekazanych przez podmiot zewnętrzny, sytuacja może być inna niż przy samodzielnie prowadzonej pracy.

W przypadku utworu pracowniczego pracodawca może nabyć autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Dla instytucji naukowej istotny jest także art. 14 ustawy o prawie autorskim, który przyznaje jej pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego pracownika stworzonego w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, chyba że umowa stanowi inaczej. Są to jednak sytuacje związane z zatrudnieniem, a nie z samym faktem bycia doktorantem.

Osobno trzeba zbadać prawa do wynalazku, wzoru użytkowego, programu komputerowego, bazy danych, know-how i informacji poufnych. Jeżeli z badań powstało rozwiązanie techniczne nadające się do ochrony patentowej albo wynik objęty tajemnicą przedsiębiorstwa, zbyt wczesna publikacja może naruszyć interesy projektu i utrudnić ochronę wynalazku. W takiej sytuacji publikację warto poprzedzić analizą umów i regulaminów komercjalizacji.

Czy można opublikować wyniki bez byłego promotora?

Można przygotować i wysłać artykuł bez byłego promotora, jeżeli spełnione są łącznie podstawowe warunki: autor samodzielnie stworzył publikację, promotor nie wniósł do niej twórczego wkładu, dane nie są objęte poufnością, regulaminy lub umowy nie przyznają uczelni albo projektowi szczególnych uprawnień, a wykorzystanie infrastruktury uczelni nie było związane z dodatkowymi zobowiązaniami.

Nie należy jednak usuwać promotora z autorstwa tylko dlatego, że relacje się pogorszyły, jeżeli faktycznie współtworzył on koncepcję, metodologię, interpretację albo tekst. Z drugiej strony dopisywanie osoby do publikacji bez twórczego wkładu także jest nieprawidłowe. Autorstwo powinno wynikać z rzeczywistego wkładu, a nie z funkcji, hierarchii lub presji środowiskowej.

Bezpiecznym rozwiązaniem bywa wysłanie do promotora lub jednostki krótkiego, rzeczowego pisma z opisem planowanej publikacji, listą autorów, zakresem wykorzystanych danych oraz prośbą o wskazanie konkretnej podstawy prawnej, umownej lub regulaminowej ewentualnych zastrzeżeń. Brak ogólnej zgody promotora nie zawsze blokuje publikację, ale ignorowanie konkretnych zastrzeżeń może narazić autora na spór.

Co zrobić w razie przywłaszczenia wyników albo autorstwa?

Jeżeli promotor, uczelnia lub inna osoba publikuje tekst, wykresy, tabele, rysunki albo opracowanie wyników jako własne, trzeba najpierw zabezpieczyć dowody. Warto zachować wersje robocze pracy, korespondencję, pliki źródłowe, metadane dokumentów, notatniki laboratoryjne, repozytoria, zgłoszenia projektowe i daty przekazania materiałów. W sporach o autorstwo dowody chronologii i zakresu twórczego wkładu są kluczowe.

Twórca może żądać ochrony autorskich praw osobistych, w szczególności oznaczenia autorstwa, usunięcia skutków naruszenia, sprostowania, przeprosin albo zakazania dalszego nierzetelnego wykorzystania utworu. Przy naruszeniu autorskich praw majątkowych można żądać m.in. zaniechania naruszeń, usunięcia skutków, naprawienia szkody i wydania uzyskanych korzyści. Wysokość roszczeń odszkodowawczych trzeba jednak oceniać z uwzględnieniem aktualnego brzmienia art. 79 ustawy o prawie autorskim oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego ryczałtowego odszkodowania.

Przy przywłaszczeniu autorstwa albo wprowadzeniu w błąd co do autorstwa cudzego utworu może wchodzić w grę także odpowiedzialność karna z art. 115 ustawy o prawie autorskim. W środowisku akademickim równolegle możliwe są konsekwencje dyscyplinarne, etyczne i reputacyjne.

Praktyczna checklista przed publikacją artykułu

FAQ

Czy promotor może powiedzieć, że wszystkie wyniki doktoranta należą do uczelni?

Może tak twierdzić, ale samo twierdzenie nie wystarcza. Trzeba wskazać konkretną podstawę: przepis, umowę, regulamin, projekt grantowy, stosunek pracy, tajemnicę przedsiębiorstwa albo zasady komercjalizacji. Bez takiej podstawy nie można automatycznie przyjąć, że uczelnia przejęła prawa do twórczego opracowania wyników.

Czy same wyniki badań są chronione prawem autorskim?

Co do zasady same fakty, dane, odkrycia, wyniki pomiarów, idee i metody nie są chronione prawem autorskim. Chroniony może być natomiast twórczy sposób ich opracowania: tekst, wykres, tabela, model, układ, dobór materiału, komentarz i wnioski.

Czy mogę opublikować artykuł bez nazwiska promotora?

Tak, jeżeli promotor nie wniósł twórczego wkładu do publikacji i nie ma innych ograniczeń wynikających z umów, regulaminów lub poufności. Jeżeli jednak promotor współtworzył koncepcję, metodę, interpretację albo tekst, powinien być uwzględniony zgodnie z rzeczywistym wkładem.

Czy korzystanie z laboratorium uczelni daje uczelni prawa autorskie?

Samo korzystanie z laboratorium zwykle nie przenosi praw autorskich. Może jednak wiązać się z regulaminem, umową projektową, grantem, poufnością, prawami do danych, prawem do wynalazku albo obowiązkiem afiliacji. Dlatego trzeba sprawdzić dokumenty, na podstawie których badania były prowadzone.

Jak zabezpieczyć się przed zarzutem plagiatu lub bezprawnego wykorzystania wyników?

Warto zachować historię pracy nad tekstem, korespondencję, wersje plików, notatki laboratoryjne, daty wykonania badań, opis wkładu poszczególnych osób i dokumenty projektu. Przed publikacją dobrze jest pisemnie ustalić listę autorów, afiliację, podziękowania i zakres wykorzystanych danych.

Źródła

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 1, art. 8, art. 9, art. 14, art. 15a, art. 16, art. 17, art. 78, art. 79 i art. 115.
• Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, w szczególności art. 187 dotyczący rozprawy doktorskiej.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2015 r., sygn. SK 32/14, dotyczący roszczenia o trzykrotność stosownego wynagrodzenia w art. 79 ustawy o prawie autorskim.
• Zasady etyki publikacyjnej i dobre praktyki akademickie dotyczące rzetelnego oznaczania autorstwa oraz wkładu twórczego w publikacjach naukowych.