Jak zarządzać majątkiem ciężko chorej siostry bez kontaktu?

Co można zrobić, gdy dorosła siostra jest ciężko chora i nie ma z nią świadomego kontaktu?

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma to, czy siostra jest jeszcze zdolna do świadomego i swobodnego podejmowania decyzji. Jeżeli po udarze nie mówi, nie pisze i nie można z nią nawiązać realnego kontaktu pozwalającego na wyrażenie ważnej woli, to nie da się skutecznie uzyskać pełnomocnictwa do zarządzania jej majątkiem.

Zgodnie z art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Oznacza to, że notariusz nie powinien sporządzić pełnomocnictwa, jeżeli osoba nie rozumie znaczenia czynności albo nie może świadomie jej potwierdzić.

Dlatego samo pokrewieństwo nie wystarczy. Aby legalnie działać w sprawach majątkowych dorosłej siostry, trzeba uzyskać umocowanie wynikające z orzeczenia sądu.

Najczęściej właściwe rozwiązanie: ubezwłasnowolnienie

Jeżeli siostra wskutek choroby lub następstw udaru nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można żądać jej ubezwłasnowolnienia całkowitego. Podstawą jest art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

W praktyce do „innego rodzaju zaburzeń psychicznych” zalicza się także głębokie skutki neurologiczne lub otępienne, jeżeli powodują brak możliwości świadomego podejmowania decyzji. Sam udar nie przesądza jeszcze sprawy – sąd bada konkretny stan zdrowia i rzeczywisty stopień samodzielności danej osoby.

Jeżeli stan chorej nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale wymaga stałej pomocy w prowadzeniu spraw, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Zgodnie z art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić m.in. małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo. Siostra ma więc legitymację do złożenia takiego wniosku.

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym. Właściwość miejscową określa art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – co do zasady jest to sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy brak miejsca zamieszkania w kraju, sąd miejsca jej pobytu.

We wniosku trzeba dokładnie opisać stan zdrowia, brak możliwości kontaktu, potrzebę zapewnienia opieki i konieczność zabezpieczenia majątku. Dołącza się dokumentację medyczną, informacje o pobycie w szpitalu, rozpoznaniu, przebiegu leczenia i aktualnych ograniczeniach funkcjonalnych.

Jak wygląda postępowanie?

W sprawach o ubezwłasnowolnienie sąd obowiązkowo wysłuchuje osobę, której dotyczy wniosek, o ile jest to możliwe, a także korzysta z opinii biegłych. Wynika to z art. 547 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 553 Kodeksu postępowania cywilnego. Zwykle powoływany jest co najmniej biegły lekarz psychiatra lub neurolog, zależnie od stanu zdrowia.

Jeżeli postępowanie trwa, a sprawy chorej wymagają pilnego zabezpieczenia, sąd może ustanowić doradcę tymczasowego. Podstawę stanowią przepisy art. 548–551 Kodeksu postępowania cywilnego. Doradca tymczasowy może reprezentować osobę, której dotyczy wniosek, w zakresie określonym przez sąd, zanim zapadnie prawomocne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu.

To rozwiązanie bywa szczególnie ważne wtedy, gdy trzeba szybko opłacić placówkę, zabezpieczyć mieszkanie, odebrać świadczenia lub uregulować bieżące należności.

Co daje opiekun prawny po ubezwłasnowolnieniu całkowitym?

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę. Z kolei art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką i w tym zakresie podlega nadzorowi sądu opiekuńczego, a art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakazuje odpowiednie stosowanie tych przepisów do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie.

W praktyce opiekun może załatwiać sprawy urzędowe, kontaktować się z bankiem, placówkami medycznymi, ZUS czy ośrodkiem pomocy społecznej, a także zarządzać majątkiem podopiecznej. Nie oznacza to jednak pełnej swobody.

Jakie czynności wymagają zgody sądu opiekuńczego?

Zgodnie z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką. W przypadku osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie chodzi zwłaszcza o czynności przekraczające zwykły zarząd.

Do takich czynności zazwyczaj należą:

W opisanym stanie faktycznym zarówno sprzedaż mieszkania, jak i jego wynajem w celu finansowania pobytu siostry w placówce należy traktować jako czynności wymagające uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Dopiero po uzyskaniu postanowienia sądu opiekun może skutecznie podpisać umowę lub zawrzeć akt notarialny.

Jeżeli rozważany jest wynajem mieszkania siostry, sąd zwykle będzie badał, czy to rozwiązanie jest ekonomicznie uzasadnione, bezpieczne i rzeczywiście służy finansowaniu potrzeb podopiecznej.

Czy sprzedaż mieszkania jest możliwa?

Tak, ale nie automatycznie. Sąd opiekuńczy wyda zgodę tylko wtedy, gdy sprzedaż będzie zgodna z dobrem siostry i gospodarczo uzasadniona. Trzeba wykazać m.in. że koszty pobytu i leczenia są stałe, że brak jest innych środków finansowania, że mieszkanie stoi puste albo generuje koszty oraz że transakcja nie będzie niekorzystna cenowo.

W praktyce sąd może oczekiwać przedstawienia projektu umowy, operatu szacunkowego, informacji o kosztach utrzymania mieszkania, dokumentów dotyczących opłat za placówkę oraz wyjaśnienia, dlaczego wynajem nie wystarczy albo jest zbyt ryzykowny.

Czy zawsze trzeba iść w stronę ubezwłasnowolnienia?

Nie zawsze. W niektórych sprawach właściwszy może być kurator dla osoby z niepełnosprawnością. Zgodnie z art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dla osoby niepełnosprawnej ustanawia się kuratora, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju lub do załatwienia określonej sprawy.

To rozwiązanie jest jednak możliwe wtedy, gdy osoba potrzebuje pomocy, ale nie zachodzi potrzeba ubezwłasnowolnienia całkowitego. Zakres uprawnień kuratora określa sąd. Kurator nie zastępuje automatycznie chorej we wszystkich czynnościach i nie daje tak szerokich kompetencji jak opiekun po ubezwłasnowolnieniu całkowitym.

Jeżeli więc siostra nie ma faktycznej zdolności do świadomego decydowania, a konieczne są daleko idące czynności majątkowe, kurator z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może okazać się niewystarczający. Warto porównać tę ścieżkę z rozwiązaniem opisanym szerzej w materiale o opiece dla niepełnosprawnej.

Umieszczenie siostry w domu opieki, ZOL albo DPS

W praktyce trzeba rozróżnić placówki medyczne i placówki pomocy społecznej. ZOL lub zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy funkcjonują na podstawie przepisów medycznych, a dom pomocy społecznej na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

W przypadku DPS znaczenie ma zwłaszcza art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Odpłatność regulują art. 60 i nast. tej ustawy.

Jeżeli siostra nie może sama wyrazić zgody, a nie ma jeszcze opiekuna albo kuratora z odpowiednim umocowaniem, formalności mogą być utrudnione. Dlatego kwestie opiekuńcze i majątkowe trzeba zwykle prowadzić równolegle.

Co, jeśli mieszkasz za granicą?

Samo mieszkanie za granicą nie wyklucza złożenia wniosku ani pełnienia funkcji opiekuna, ale sąd będzie oceniał, czy realnie da się wykonywać obowiązki opiekuna z należytą starannością. Ma to znaczenie praktyczne, bo opiekun podlega nadzorowi sądu, powinien dbać o bieżące sprawy podopiecznej, składać sprawozdania i rozliczenia, a czasem szybko reagować na decyzje medyczne czy majątkowe.

Jeżeli stały pobyt za granicą utrudniałby wykonywanie opieki, sąd może uznać, że funkcję powinien pełnić ktoś mieszkający bliżej albo instytucjonalny opiekun. Nie ma jednak automatycznego zakazu – decyduje konkretny stan faktyczny.

Jakie dokumenty warto przygotować?

Przed złożeniem wniosku warto zebrać:

• dokumentację medyczną ze szpitala, poradni, rehabilitacji i opisu stanu neurologicznego lub psychiatrycznego,
• informacje o majątku siostry: numer księgi wieczystej mieszkania, rachunki, świadczenia, zadłużenie, stałe opłaty,
• dokumenty pokazujące potrzebę finansowania opieki: koszt DPS, ZOL, prywatnej placówki, rehabilitacji, leków,
• dane osób bliskich i informację, kto realnie może pełnić funkcję opiekuna,
• ewentualne wnioski o zabezpieczenie lub o ustanowienie doradcy tymczasowego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być skutki podobnych problemów zdrowotnych i dlaczego znaczenie ma dokładny stan chorej osoby.

FAQ

Czy jako siostra mogę sama wypłacić pieniądze z konta chorej?

Nie, chyba że masz ważne umocowanie, np. pełnomocnictwo udzielone wcześniej, gdy siostra była świadoma, albo umocowanie wynikające z orzeczenia sądu. Samo pokrewieństwo nie wystarcza.

Czy można sprzedać mieszkanie chorej osoby bez ubezwłasnowolnienia?

Zasadniczo nie, jeśli osoba nie może sama ważnie złożyć oświadczenia woli i nie ma wcześniej udzielonego skutecznego pełnomocnictwa. W praktyce potrzebne jest sądowe umocowanie, a następnie zgoda sądu opiekuńczego na sprzedaż.

Ile trwa sprawa o ubezwłasnowolnienie?

To zależy od sądu, dokumentacji medycznej, konieczności opinii biegłych i stopnia sporu w rodzinie. Sprawy takie często trwają kilka miesięcy, a czasem dłużej. W pilnych sytuacjach warto rozważyć wniosek o doradcę tymczasowego.

Czy wynajem mieszkania chorej osoby też wymaga zgody sądu?

Bardzo często tak. Jeżeli najem dotyczy istotnego składnika majątku i ma służyć finansowaniu opieki, sąd zwykle traktuje to jako ważniejszą sprawę w rozumieniu art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd zawsze ustanowi opiekunem kogoś z rodziny?

Nie. Sąd bierze pod uwagę dobro podopiecznej, możliwość rzeczywistego wykonywania obowiązków, sytuację rodzinną i organizacyjną. Pokrewieństwo jest ważne, ale nie jedyne.

Źródła

• art. 13 § 1, art. 16 § 1, art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 155 § 1, art. 156, art. 175, art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 547, art. 548–551, art. 553 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 54 ust. 1, art. 60 i nast. ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• postanowienie Sądu Najwyższego z 8 stycznia 1966 r., sygn. II CR 412/65
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 30 października 2013 r., sygn. I ACa 994/13