Odpowiedzialność za długi osoby chorej psychicznie a poręczenie

Czy rodzina odpowiada za długi pełnoletniej osoby chorej psychicznie?

Co do zasady nie. Pełnoletnia osoba, która zaciągnęła kredyt, odpowiada za swoje zobowiązania sama. Z samego faktu, że dłużnik jest córką, siostrą, osobą zameldowaną w domu rodzinnym albo mieszka z rodziną, nie powstaje odpowiedzialność rodziców ani rodzeństwa za jego kredyty.

Podstawą odpowiedzialności członka rodziny musi być konkretna czynność prawna albo przepis. W praktyce bank może żądać zapłaty od osoby trzeciej przede wszystkim wtedy, gdy ta osoba:

• podpisała umowę poręczenia w rozumieniu art. 876 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• jest współkredytobiorcą albo współdłużnikiem solidarnym,
• przystąpiła do długu albo przejęła dług na podstawie art. 519 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego,
• ustanowiła zabezpieczenie rzeczowe, np. hipotekę na swojej nieruchomości,
• odziedziczyła dług po śmierci dłużnika – według zasad odpowiedzialności spadkobierców.

Jeżeli bank informuje rodzica, że ma spłacić długi dorosłego dziecka, należy żądać wskazania podstawy prawnej i kopii dokumentu, z którego ma wynikać odpowiedzialność. Sam telefon, pismo windykacyjne albo informacja o zadłużeniu córki nie tworzą obowiązku zapłaty.

Kiedy rodzic lub rodzeństwo mogą odpowiadać za kredyt?

Najważniejsze jest sprawdzenie umów kredytowych i dokumentów zabezpieczenia. Warto ustalić, czy rodzic albo rodzeństwo podpisali jakikolwiek dokument w banku, u notariusza albo przy zawieraniu umowy kredytu. Znaczenie ma nie nazwa dokumentu, ale jego treść.

Jeżeli zabezpieczeniem kredytu była hipoteka ustanowiona przez osobę trzecią, taka osoba może być traktowana jako dłużnik rzeczowy. Nie zawsze oznacza to osobistą odpowiedzialność za cały dług, ale pozwala wierzycielowi dochodzić zaspokojenia z obciążonej rzeczy, najczęściej nieruchomości.

Poręczenie kredytu – zakres odpowiedzialności poręczyciela

Zgodnie z art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie, jeżeli dłużnik go nie wykona. Oświadczenie poręczyciela musi być złożone na piśmie pod rygorem nieważności, co wynika z art. 876 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli poręczenie dotyczy długu przyszłego, art. 878 § 1 Kodeksu cywilnego wymaga oznaczenia z góry najwyższej kwoty odpowiedzialności poręczyciela. Poręczenie bezterminowe za dług przyszły może być, przed powstaniem długu, odwołane w każdym czasie na podstawie art. 878 § 2 Kodeksu cywilnego.

Zakres odpowiedzialności poręczyciela zależy przede wszystkim od treści umowy poręczenia. Art. 879 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres zobowiązania dłużnika. Jednocześnie art. 879 § 2 Kodeksu cywilnego chroni poręczyciela przed zwiększeniem jego odpowiedzialności przez późniejszą czynność prawną między dłużnikiem a wierzycielem, dokonaną już po udzieleniu poręczenia.

Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wierzyciel powinien niezwłocznie zawiadomić o tym poręczyciela. Wynika to z art. 880 Kodeksu cywilnego. Brak zawiadomienia nie zawsze zwalnia poręczyciela z długu, ale może mieć znaczenie przy ocenie odpowiedzialności za dodatkowe koszty albo odsetki, zwłaszcza gdy opóźnienie banku pogorszyło sytuację poręczyciela.

W braku odmiennego zastrzeżenia poręczyciel odpowiada jak współdłużnik solidarny, zgodnie z art. 881 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że bank może żądać zapłaty bezpośrednio od poręczyciela, nawet jeżeli wcześniej nie wyegzekwował długu od kredytobiorcy. Mechanizm solidarności wynika z art. 366 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Poręczyciel może jednak podnosić przeciwko wierzycielowi zarzuty przysługujące dłużnikowi. Taką możliwość przewiduje art. 883 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce może chodzić m.in. o zarzut nieważności umowy kredytu, przedawnienia roszczenia, błędnego naliczenia długu albo przekroczenia kwoty poręczenia.

Czy choroba psychiczna unieważnia umowę kredytu?

Choroba psychiczna, w tym schizofrenia, nie powoduje automatycznie nieważności każdej umowy zawartej przez chorą osobę. Decydujące znaczenie ma stan psychiczny kredytobiorcy w chwili składania oświadczenia woli, czyli najczęściej w chwili podpisania umowy kredytowej.

Art. 82 Kodeksu cywilnego stanowi, że nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis ten wprost wskazuje, że dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, choćby przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.

W praktyce trzeba więc wykazać nie tylko rozpoznanie choroby, ale jej wpływ na konkretną czynność prawną. Sama późniejsza hospitalizacja, późniejsza diagnoza albo przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy nie przesądzają jeszcze, że umowa kredytu była nieważna. Mogą jednak stanowić ważny element materiału dowodowego.

W sprawach dotyczących kredytów zaciągniętych przez osoby z zaburzeniami psychicznymi szczególnie istotne są dokumentacja medyczna z okresu zawierania umowy, historia leczenia, zeznania świadków oraz opinia biegłego psychiatry. Podobne problemy praktyczne omawiają materiały o tym, jak oceniana jest choroba psychiczna a kredyt oraz jak wygląda sytuacja, gdy pojawia się kredyt + niepoczytalność.

Jak ustalić nieważność umowy kredytowej?

Jeżeli bank kwestionuje nieważność umowy, kredytobiorca albo jego przedstawiciel może wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie nieważności umowy. Podstawą procesową jest art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia albo nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma w tym interes prawny.

Interes prawny może polegać na potrzebie usunięcia niepewności co do istnienia długu, odpowiedzialności poręczyciela albo podstawy dalszej windykacji. Jeżeli bank już pozwał kredytobiorcę albo poręczyciela, zarzut nieważności umowy można podnosić w tamtym postępowaniu, np. w sprzeciwie od nakazu zapłaty albo w odpowiedzi na pozew.

Jeżeli zapadło już prawomocne orzeczenie i wszczęto egzekucję, sytuacja jest trudniejsza. W określonych przypadkach można rozważyć powództwo przeciwegzekucyjne z art. 840 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, ale jego dopuszczalność zależy od tego, jakie zarzuty były lub mogły być podniesione przed wydaniem tytułu wykonawczego. Dlatego na pisma z sądu i nakazy zapłaty trzeba reagować w terminie.

Ubezwłasnowolnienie a długi i zdolność do czynności prawnych

Jeżeli pełnoletnia osoba z powodu choroby psychicznej nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć ubezwłasnowolnienie całkowite na podstawie art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy. Wynika to z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek mogą złożyć m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy osoby, której wniosek dotyczy.

Skutki zależą od rodzaju ubezwłasnowolnienia. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, co wynika z art. 12 Kodeksu cywilnego, a czynność prawna dokonana przez taką osobę jest co do zasady nieważna na podstawie art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego, a do ważności czynności zobowiązujących lub rozporządzających co do zasady potrzebuje zgody przedstawiciela ustawowego na podstawie art. 17 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie działa na przyszłość. Nie powoduje automatycznie nieważności wcześniejszych kredytów. Dla wcześniejszych umów nadal kluczowy jest art. 82 Kodeksu cywilnego i stan osoby w chwili podpisywania konkretnej umowy.

Czy bank może od razu skierować sprawę do komornika?

Nie. Komornik działa na podstawie tytułu wykonawczego. Zgodnie z art. 776 Kodeksu postępowania cywilnego podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Najczęściej jest to prawomocny wyrok albo nakaz zapłaty zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Może to być także akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji, jeżeli spełnia warunki z art. 777 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Samo wezwanie do zapłaty, pismo z banku albo pismo firmy windykacyjnej nie uprawnia jeszcze komornika do zajęcia majątku. Jeżeli przychodzi nakaz zapłaty z sądu, trzeba sprawdzić pouczenie i termin wniesienia środka zaskarżenia. Zlekceważenie pisma może doprowadzić do uprawomocnienia się orzeczenia i późniejszej egzekucji.

Warto też pamiętać, że osoba, która dobrowolnie spłaca cudzy kredyt bez zabezpieczenia własnych praw, może mieć później problem z odzyskaniem pieniędzy. Zbliżony problem praktyczny opisuje materiał o tym, kiedy wchodzi w grę spłata kredytu za rodziców i czy można przenieść zobowiązanie na inną osobę.

Potrącenia z renty i zajęcie świadczenia

Renta z tytułu niezdolności do pracy może podlegać potrąceniom i egzekucji, ale tylko w granicach ustawowych. Zasady potrąceń ze świadczeń emerytalno-rentowych reguluje art. 139, art. 140 i art. 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Dla należności innych niż alimentacyjne potrącenia są co do zasady niższe niż przy alimentach. Art. 140 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przewiduje limity procentowe potrąceń, a art. 141 tej ustawy określa kwoty wolne od potrąceń i egzekucji. Konkretne kwoty wolne zmieniają się wraz z waloryzacją świadczeń, dlatego przy aktualnym zajęciu trzeba sprawdzić bieżące dane ZUS albo treść pisma komornika.

Jeżeli bank pobiera środki z rachunku, trzeba odróżnić potrącenie dokonywane przez ZUS, zajęcie rachunku bankowego przez komornika oraz potrącenie lub zaliczenie dokonywane przez sam bank na podstawie umowy rachunku lub umowy kredytu. Każda z tych sytuacji ma inną podstawę prawną i wymaga analizy dokumentów.

Co zrobić, żeby zadłużenie nie rosło?

Najpierw należy zebrać dokumenty. Potrzebne będą umowy kredytu, aneksy, harmonogramy, wypowiedzenia umów, wezwania do zapłaty, pisma z sądu, pisma komornika, historia spłat oraz dokumentacja medyczna z okresu zawierania umów.

Następnie warto podjąć działania równolegle:

1. ustalić, kto faktycznie jest dłużnikiem, poręczycielem, współkredytobiorcą albo dłużnikiem rzeczowym;
2. żądać od banku pełnego rozliczenia zadłużenia i podstawy kierowania żądań do członków rodziny;
3. sprawdzić, czy roszczenia nie są przedawnione i czy bank prawidłowo wypowiedział umowę;
4. ocenić, czy w chwili zawierania umów kredytobiorczyni mogła świadomie i swobodnie podjąć decyzję;
5. rozważyć negocjacje z bankiem, restrukturyzację albo zawieszenie spłat, jeżeli dług jest ważny i możliwy do spłaty;
6. w razie procesu sądowego wnieść odpowiedź, sprzeciw albo zarzuty w ustawowym terminie.

Jeżeli poręczenie dotyczyło innego rodzaju zobowiązania niż kredyt bankowy, np. wsparcia publicznego, nadal trzeba analizować treść dokumentów zabezpieczenia. Przykładem podobnej konstrukcji jest poręczenie dotacji z PUP, gdzie zakres odpowiedzialności wynika z podpisanych oświadczeń i warunków udzielonego wsparcia.

FAQ

Źródła

• Art. 12, art. 13, art. 14, art. 15, art. 16, art. 17, art. 82, art. 366, art. 519, art. 876–887, art. 922, art. 1012 i art. 1031 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 189, art. 544, art. 545, art. 776, art. 777 i art. 840 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 139, art. 140 i art. 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.