Wspólny dom i kredyt po rozwodzie – koszty, eksmisja i podział majątku

Wspólny dom po rozwodzie – co zmienia wyrok rozwodowy?

Jeżeli dom został wybudowany lub nabyty w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej, co do zasady wchodzi do majątku wspólnego małżonków. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego wspólność ustawowa ustaje, ale nie oznacza to jeszcze fizycznego podziału domu ani automatycznego przyznania go jednemu z byłych małżonków.

Po rozwodzie do majątku, który wcześniej był objęty wspólnością ustawową, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. W praktyce oznacza to, że byli małżonkowie są współuprawnieni do składników majątku wspólnego, aż do czasu jego podziału.

Jeżeli w wyroku rozwodowym sąd określił sposób korzystania z domu, np. przydzielił każdej ze stron konkretne pomieszczenia, takie rozstrzygnięcie porządkuje wspólne zamieszkiwanie. Nie przesądza jednak o własności domu ani o tym, że jeden z małżonków ma finansować wszystkie koszty utrzymania nieruchomości.

Czy można eksmitować byłego małżonka ze wspólnego domu?

Jeżeli były małżonek jest współwłaścicielem domu, eksmisja nie jest prostym narzędziem do rozwiązania problemu z niepłaceniem rachunków. Współwłaściciel ma bowiem prawo współposiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej w takim zakresie, jaki da się pogodzić z prawem pozostałych współwłaścicieli.

Art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi rozwodowemu orzec o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania przez czas wspólnego zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może w wyroku rozwodowym nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.

Problem polega na tym, że ta szczególna podstawa eksmisji jest związana przede wszystkim ze sprawą rozwodową. Po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego samo powołanie się na art. 58 § 2 K.r.o. zwykle nie wystarczy do usunięcia byłego małżonka ze wspólnego domu. Takie stanowisko wynika m.in. z uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77, oraz uchwały Sądu Najwyższego z 20 września 1990 r., III CZP 53/90.

Nie można jednak wykluczyć ochrony w sytuacjach szczególnych. Jeżeli problemem nie jest tylko brak partycypacji w kosztach, lecz przemoc domowa, groźby, agresja albo zachowania realnie zagrażające bezpieczeństwu domowników, w grę mogą wchodzić odrębne środki prawne, w tym żądanie zobowiązania osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Niepłacenie rachunków a obowiązki współwłaściciela

Brak dokładania się do rachunków jest przede wszystkim sprawą rozliczeń majątkowych. Zgodnie z art. 207 Kodeksu cywilnego pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

Do wydatków i ciężarów mogą należeć m.in. podatek od nieruchomości, konieczne remonty, opłaty eksploatacyjne, ubezpieczenie domu oraz inne koszty niezbędne do utrzymania nieruchomości. W przypadku mediów trzeba dodatkowo uwzględnić, kto faktycznie z nich korzystał i w jakim zakresie, bo część rachunków może wynikać bezpośrednio z zużycia przez konkretne osoby.

Jeżeli jeden z byłych małżonków ponosi wydatki za oboje, powinien gromadzić dowody: faktury, potwierdzenia przelewów, rozliczenia mediów, wezwania do zapłaty i korespondencję. Te dokumenty mogą być potrzebne zarówno w osobnym pozwie o zapłatę, jak i w sprawie o podział majątku wspólnego.

Zmiana sposobu korzystania ze wspólnego domu

Jeżeli po rozwodzie zmieniły się okoliczności, można rozważyć wniosek do sądu o zmianę sposobu korzystania ze wspólnego domu. Chodzi tu nie o eksmisję, lecz o inne uregulowanie tego, z których pomieszczeń korzysta każdy z byłych małżonków, jak mają być używane części wspólne oraz jak zapewnić możliwie spokojne współzamieszkiwanie.

Taki wniosek składa się zasadniczo do sądu rejonowego właściwego ze względu na położenie nieruchomości. Wniosek powinien dokładnie wskazywać, jakiego nowego podziału do korzystania domaga się wnioskodawca, jakie okoliczności zmieniły się od czasu rozwodu i dlaczego dotychczasowe rozwiązanie nie spełnia już swojej funkcji.

Sam fakt, że były małżonek nie płaci rachunków, może być za słaby do zmiany sposobu korzystania z domu, jeżeli nie wpływa na możliwość wspólnego zamieszkiwania. Silniejsze znaczenie mogą mieć: awantury, naruszanie prywatności, nadużywanie pomieszczeń wspólnych, zajmowanie części przyznanej drugiej stronie albo zachowania dezorganizujące życie domowników.

Opłata sądowa od wniosku zależy od rodzaju żądania i kwalifikacji sprawy, ale w praktyce w sprawach dotyczących uregulowania sposobu korzystania z rzeczy wspólnej często stosuje się opłatę stałą 100 zł. Przed złożeniem wniosku warto sprawdzić aktualną podstawę opłaty i prawidłowo nazwać żądanie.

Podział majątku wspólnego jako najskuteczniejsze rozwiązanie

Jeżeli celem jest trwałe zakończenie wspólnych spraw z byłym małżonkiem, najczęściej właściwym kierunkiem jest podział majątku wspólnego. Dopiero podział może doprowadzić do tego, że dom zostanie przyznany jednej osobie, druga otrzyma spłatę, albo nieruchomość zostanie sprzedana i środki zostaną podzielone.

We wniosku o podział majątku można domagać się przyznania domu jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego. Można też zgłaszać roszczenia dotyczące rozliczenia nakładów, wydatków i innych świadczeń, jeżeli zostały poniesione po ustaniu wspólności majątkowej albo z majątku osobistego na majątek wspólny.

Opłata sądowa od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku, opłata wynosi 300 zł. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

W sprawie o podział majątku trzeba przedstawić skład majątku, wartość nieruchomości, propozycję podziału, dokumenty dotyczące własności, kredytu, wydatków i spłat. Warto też od razu wskazać, jakie kwoty mają zostać rozliczone między byłymi małżonkami.

Wspólny kredyt hipoteczny po rozwodzie

Rozwód ani podział majątku wspólnego nie zwalnia automatycznie żadnego z byłych małżonków z długu wobec banku. Jeżeli oboje podpisali umowę kredytu jako kredytobiorcy, bank co do zasady może żądać spłaty zgodnie z treścią umowy kredytowej. Sąd rodzinny lub cywilny nie może jednostronnie zmienić umowy kredytu w taki sposób, aby wiązało to bank bez jego zgody.

Jeżeli jedna osoba po rozwodzie spłaca raty samodzielnie, może dochodzić od drugiej rozliczenia odpowiedniej części spłaconych kwot. Podstawą może być m.in. rozliczenie wydatków w postępowaniu o podział majątku albo roszczenie regresowe między współdłużnikami solidarnymi. Wysokość roszczenia zależy od okoliczności: udziałów, ustaleń między stronami, treści umowy kredytu oraz tego, czy spłaty nastąpiły po ustaniu wspólności majątkowej.

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto wysłać byłemu małżonkowi pisemne wezwanie do zapłaty z wyliczeniem konkretnych kwot i załącznikami. Pomaga to uporządkować spór, a czasem umożliwia ugodę albo późniejsze wykazanie, że druga strona została wezwana do dobrowolnego rozliczenia.

Jak dochodzić zwrotu kosztów utrzymania domu?

Roszczeń o zwrot części kosztów można dochodzić w osobnym postępowaniu o zapłatę albo zgłosić je w sprawie o podział majątku wspólnego, jeżeli pozostają w związku z majątkiem wspólnym. W wielu sytuacjach praktyczniejsze jest kompleksowe rozliczenie w sprawie działowej, ale nie zawsze trzeba czekać z pozwem o zapłatę, zwłaszcza gdy kwoty są znaczne i dobrze udokumentowane.

W pozwie albo we wniosku trzeba wskazać, jakie wydatki zostały poniesione, w jakim okresie, z jakiego majątku, w jakiej części powinien uczestniczyć w nich były małżonek i dlaczego. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że druga strona nic nie płaci. Potrzebne są konkretne kwoty i dokumenty.

Warto odróżnić koszty konieczne dla utrzymania nieruchomości od wydatków osobistych domowników. Inaczej ocenia się podatek od nieruchomości czy ubezpieczenie domu, a inaczej rachunki za media zużyte przez osoby faktycznie mieszkające w domu.

Co z dorosłym dzieckiem mieszkającym w domu?

Jeżeli córka jest pełnoletnia, ale nadal nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, np. uczy się lub studiuje, może rozważyć dochodzenie alimentów od ojca. Obowiązek alimentacyjny nie kończy się automatycznie z osiągnięciem pełnoletności, lecz zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodzica.

Sprawa alimentów jest jednak odrębna od rozliczeń za dom i kredyt. Roszczenie o alimenty przysługuje dziecku, natomiast roszczenia o zwrot kosztów utrzymania nieruchomości lub spłaconych rat przysługują zasadniczo osobie, która te koszty poniosła.

Co zrobić w praktyce?

Najpierw warto uporządkować dokumenty: wyrok rozwodowy, księgę wieczystą, umowę kredytową, harmonogram spłat, potwierdzenia przelewów, faktury, rachunki, decyzje podatkowe i korespondencję z byłym małżonkiem. Następnie należy ustalić cel: czy chodzi o bieżące rozliczenie kosztów, zmianę sposobu korzystania z domu, ochronę przed agresywnym zachowaniem, czy definitywny podział majątku.

Jeżeli były małżonek tylko nie płaci, podstawowym kierunkiem są roszczenia o zapłatę i podział majątku. Jeżeli dodatkowo swoim zachowaniem uniemożliwia wspólne mieszkanie, trzeba rozważyć zmianę sposobu korzystania z domu albo środki ochronne. Jeżeli dochodzi do przemocy domowej, sprawa wymaga reakcji pilnej i nie powinna być traktowana wyłącznie jako konflikt majątkowy.

FAQ

Podsumowanie

Były małżonek, który po rozwodzie pozostaje współwłaścicielem domu, nie traci automatycznie prawa do korzystania z nieruchomości. Dlatego eksmisja z powodu samego niepłacenia rachunków jest co do zasady trudna i zwykle nie będzie właściwą drogą. Skuteczniejsze są roszczenia o rozliczenie kosztów, zmiana sposobu korzystania z domu, a przede wszystkim podział majątku wspólnego. Jeżeli w sprawie pojawia się przemoc lub realne zagrożenie bezpieczeństwa, trzeba rozważyć odrębne, pilne środki ochrony.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 46 i art. 58 § 2 – ISAP
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 206, art. 207 i art. 376 – ISAP
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 567 – ISAP
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 23 i art. 38 – ISAP
5. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 11a – ISAP
6. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 13 ust. 2 – ISAP
7. Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77.
8. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1990 r., III CZP 53/90.
9. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1985 r., III CZP 62/85.