Sprawa z oskarżenia prywatnego – jak bronić się na posiedzeniu pojednawczym?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, o jaki dokładnie czyn chodzi w prywatnym akcie oskarżenia. W praktyce w podobnych sprawach najczęściej pojawiają się dwa zarzuty: zniesławienie i zniewaga. To rozróżnienie ma znaczenie, bo inne są elementy obrony.

Zniesławienie i zniewaga – czym różnią się te zarzuty?

Zniesławienie zostało uregulowane w art. 212 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis stanowi, że kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Zniewaga została opisana w art. 216 § 1 ustawy – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do tej osoby dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Oba te czyny są co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego. Wynika to z art. 212 § 4 oraz art. 216 § 5 ustawy – Kodeks karny. Oznacza to, że to pokrzywdzony wnosi prywatny akt oskarżenia i popiera sprawę przed sądem.

W praktyce określenie kogoś jako „złodziejka” może być oceniane jako zarzut dotyczący konkretnego postępowania, a więc potencjalnie jako zniesławienie. Z kolei określenie typu „bestia” może zostać potraktowane jako wyrażenie obraźliwe, czyli potencjalnie jako zniewaga. Dlatego jedna wiadomość SMS może rodzić kilka problemów prawnych naraz.

Jeżeli chcesz szerzej porównać zniesławienie i zniewagę, zobacz także: zniesławienie - szczegóły.

Czy wiadomość SMS może być dowodem?

Tak. Wiadomości SMS, ich wydruki, zrzuty ekranu, zapis z telefonu czy opinia biegłego z zakresu informatyki mogą stanowić dowód w sprawie. Sąd ocenia je według zasady swobodnej oceny dowodów z art. 7 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Jeżeli nie kwestionujesz, że wiadomość została przez Ciebie wysłana, zwykle nie ma sensu budować obrony na prostym zaprzeczeniu faktowi, który łatwo wykazać. Skuteczniejsza bywa obrona oparta na kwalifikacji prawnej wypowiedzi, jej kontekście, prawdziwości zarzutu, emocjonalnym tle sytuacji albo próbie ugodowego zakończenia sprawy.

Jakie znaczenie ma prawdziwość zarzutu?

W sprawie o zniesławienie bardzo ważny jest art. 213 ustawy – Kodeks karny. Zgodnie z art. 213 § 1 nie popełnia przestępstwa zniesławienia, kto publicznie podnosi lub rozgłasza prawdziwy zarzut służący obronie społecznie uzasadnionego interesu. Z kolei zgodnie z art. 213 § 2 nie popełnia przestępstwa, kto podnosi lub rozgłasza prawdziwy zarzut dotyczący postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną albo służący obronie społecznie uzasadnionego interesu.

W praktyce przy komunikacji prywatnej, takiej jak SMS wysłany do jednej osoby, sądy analizują przede wszystkim, czy wypowiedź w ogóle spełniała znamiona zniesławienia oraz czy można wykazać prawdziwość zarzutu. Jeżeli rzeczywiście doszło do kradzieży albo innego bezprawnego zachowania, dowody na tę okoliczność mogą być istotne dla obrony.

Trzeba jednak wyraźnie odróżnić dwa poziomy:

• twierdzenie o faktach, np. zarzut kradzieży,
• obraźliwy epitet, np. określenie naruszające godność drugiej osoby.

Nawet jeśli uda się wykazać, że część zarzutu była prawdziwa, nie oznacza to automatycznie pełnej obrony przed zarzutem zniewagi. Innymi słowy: prawdziwość twierdzenia „ta osoba mnie okradła” nie usprawiedliwia automatycznie użycia każdego obraźliwego słowa.

Na czym polega posiedzenie pojednawcze?

W sprawach z oskarżenia prywatnego sąd dąży do polubownego zakończenia sporu. Zgodnie z art. 489 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego prezes sądu lub sąd może skierować sprawę na posiedzenie pojednawcze. Jeżeli do pojednania dojdzie, postępowanie ulega umorzeniu.

Posiedzenie pojednawcze nie jest jeszcze klasyczną rozprawą dowodową. Jego celem jest sprawdzenie, czy strony mogą zakończyć spór bez dalszego procesu. W praktyce może to oznaczać:

• przeprosiny ustne albo pisemne,
• ustalenie treści oświadczenia,
• cofnięcie prywatnego aktu oskarżenia za zgodą oskarżonego,
• uzgodnienie zapłaty określonej kwoty tytułem nawiązki lub zadośćuczynienia, jeżeli strony tego chcą.

Nie ma obowiązku zgadzania się na ugodę, ale warto przyjść przygotowanym. Postawa rozsądna i rzeczowa zwykle działa lepiej niż agresywna polemika. To szczególnie ważne, gdy treść wiadomości jest jednoznaczna i trudna do zakwestionowania.

Jeśli chcesz zobaczyć szersze omówienie praktyki przy takich sprawach i inne czyny ścigane z oskarżenia prywatnego, warto porównać procedurę z innymi postępowaniami, w których także pojawia się posiedzenie pojednawcze.

Jak się zachować na posiedzeniu pojednawczym?

Najlepsza strategia zależy od stanu faktycznego. Nie w każdej sprawie opłaca się iść w pełne zaprzeczenie. Jeżeli wiadomość została wysłana i druga strona ją zachowała, zwykle trzeba rozważyć jedną z trzech dróg:

Na posiedzeniu pojednawczym warto mówić spokojnie i precyzyjnie. Możesz wskazać, że:

• wypowiedź padła pod wpływem silnych emocji,
• nie miałaś celu publicznego poniżenia tej osoby,
• spór miał charakter prywatny,
• część zarzutów wynikała z realnych zdarzeń, które jesteś w stanie wykazać dowodami,
• żałujesz formy wypowiedzi, jeżeli rzeczywiście tak jest.

Takie stanowisko nie oznacza automatycznego przyznania się do wszystkiego. Często jest to po prostu rozsądna próba ograniczenia skutków procesowych.

Czy można złożyć wniosek o warunkowe umorzenie?

Tak, w określonych sytuacjach można rozważyć wniosek o warunkowe umorzenie. Podstawę prawną stanowi art. 66 § 1 ustawy – Kodeks karny. Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie, jeżeli:

• wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne,
• okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości,
• sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne,
• właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że sprawca będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa.

Okres próby przy warunkowym umorzeniu wynosi od roku do 3 lat – art. 67 § 1 ustawy – Kodeks karny. Sąd może też nałożyć określone obowiązki, a także orzec świadczenie pieniężne, nawiązkę albo obowiązek przeproszenia, jeśli pozwalają na to przepisy i okoliczności sprawy.

Warunkowe umorzenie nie jest uniewinnieniem, ale jest rozwiązaniem znacznie korzystniejszym niż wyrok skazujący. Co istotne, nie oznacza ono skazania. To bywa ważne dla osób, którym zależy na zachowaniu statusu osoby niekaranej w obrocie potocznym i na ograniczeniu negatywnych skutków sprawy.

Nie w każdej sprawie sąd uzna taki wniosek za zasadny. Jeżeli jednak czyn miał incydentalny charakter, padł w emocjach, a oskarżona osoba nie była wcześniej karana, taka opcja może być realna.

Jakie konsekwencje grożą w razie przegranej?

W sprawie prywatnoskargowej trzeba liczyć się nie tylko z grzywną albo karą ograniczenia wolności przewidzianą w art. 212 § 1 i art. 216 § 1 ustawy – Kodeks karny. Dodatkowo sąd może orzec środki związane z naprawieniem skutków czynu, a także obciążyć stronę kosztami procesu według zasad z ustawy – Kodeks postępowania karnego.

W praktyce znaczenie mogą mieć również:

• koszty ustanowienia pełnomocnika przez oskarżyciela prywatnego,
• koszty sądowe,
• obowiązek przeproszenia, jeśli strony zawrą ugodę albo sąd uzna to za właściwe w ramach rozstrzygnięcia,
• ewentualne roszczenia cywilne o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Warto pamiętać, że proces karny o zniewagę lub zniesławienie nie wyklucza równoległego sporu cywilnego o naruszenie dóbr osobistych.

Czy warto przepraszać?

Jeżeli zależy Ci na zakończeniu sprawy bez eskalacji, przeprosiny często są praktycznie najskuteczniejszym rozwiązaniem. Nie zawsze muszą oznaczać przyznanie, że druga strona ma rację we wszystkim. Czasem wystarczy rozdzielić dwie kwestie: podtrzymać swoje stanowisko co do zdarzeń, ale wyrazić żal co do formy wypowiedzi.

Przykładowo można oświadczyć, że pod wpływem emocji użyłaś słów niepotrzebnie obraźliwych, czego żałujesz, natomiast sam konflikt co do określonych faktów pozostaje między stronami sporny. Tego typu sformułowanie bywa procesowo bezpieczniejsze niż całkowita konfrontacja albo bezwarunkowe przyznanie się do wszystkiego.

W sprawach, w których padały słowa dotyczące reputacji, sieci lub publikacji materiałów, warto też zobaczyć sprawę dotyczącą ośmieszającego nauczyciela filmiku w internecie, bo sądy dużą wagę przywiązują do kontekstu wypowiedzi i sposobu jej rozpowszechnienia.

Jak przygotować się praktycznie przed terminem?

Przed posiedzeniem pojednawczym przygotuj:

• odpis prywatnego aktu oskarżenia i wezwanie z sądu,
• wydruki wiadomości SMS w pełnym kontekście rozmowy, a nie tylko pojedynczy fragment,
• dowody potwierdzające Twoją wersję zdarzeń, jeśli twierdzisz, że zarzut miał podstawy faktyczne,
• krótkie, spokojne stanowisko procesowe na piśmie, jeśli chcesz uporządkować argumenty,
• przemyślaną decyzję, czy dopuszczasz ugodę, przeprosiny albo wniosek o warunkowe umorzenie.

Jeżeli druga strona rzeczywiście dopuściła się czynu zabronionego wobec Ciebie, rozważ oddzielnie zgłoszenie własnej sprawy odpowiednim organom. Nie należy jednak zakładać, że samo Twoje pokrzywdzenie automatycznie wyłącza odpowiedzialność za własne słowa.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różne okoliczności wpływają na ocenę sprawy i wybór strategii obrony.

FAQ

Czy muszę przepraszać na posiedzeniu pojednawczym?

Nie. Ugoda jest dobrowolna. Jeżeli jednak materiał dowodowy jest dla Ciebie niekorzystny, przeprosiny mogą realnie pomóc zakończyć sprawę szybciej i łagodniej.

Czy prawda zawsze wyłącza odpowiedzialność za zniesławienie?

Nie zawsze. Znaczenie ma treść art. 213 Kodeksu karnego i konkretne okoliczności sprawy, w tym charakter zarzutu oraz kontekst jego podniesienia. Dodatkowo prawdziwość jednego zarzutu nie wyłącza automatycznie odpowiedzialności za zniewagę.

Czy SMS do jednej osoby to też zniesławienie?

Może być przedmiotem sprawy, ale ocena zależy od treści wiadomości, jej celu i tego, czy wypowiedź spełnia ustawowe znamiona z art. 212 Kodeksu karnego. W praktyce łatwiej w takiej sytuacji rozważa się również zniewagę z art. 216 Kodeksu karnego.

Czy mogę złożyć własne dowody na to, że druga strona mnie okradła?

Tak. Jeżeli bronisz się prawdziwością zarzutu albo chcesz pokazać tło konfliktu, dowody mogą być bardzo istotne. Trzeba jednak pamiętać, że nie każdy dowód będzie równie przydatny dla oceny samej zniewagi.

Czy warunkowe umorzenie oznacza skazanie?

Nie. Warunkowe umorzenie nie jest wyrokiem skazującym, ale sąd uznaje, że doszło do czynu i odstępuje od skazania na warunkach określonych w art. 66 i 67 Kodeksu karnego.

Źródła

• art. 212 § 1 i § 4 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 213 § 1 i § 2 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 216 § 1 i § 5 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 66 § 1 oraz art. 67 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 7 oraz art. 489 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• art. 23 i art. 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny