Jak odrzucić spadek w Polsce, mieszkając w USA bez ważnego polskiego dokumentu?

Termin na odrzucenie spadku przez osobę mieszkającą w USA

Podstawowa zasada wynika z art. 1015 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny: oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku może zostać złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W praktyce nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Dla dziecka spadkodawcy najczęściej będzie to dzień uzyskania informacji o śmierci rodzica, ale dla dalszego krewnego może to być np. dzień, w którym dowiedział się, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek.

Jeżeli termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego upłynie, a spadkobierca nie złoży skutecznego oświadczenia, zastosowanie ma art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego: brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to więc obecnie proste przyjęcie spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, ale nadal może prowadzić do konieczności udziału w postępowaniach spadkowych, podatkowych lub dotyczących długów spadkowych.

Jeżeli spadkobierca mieszka w USA, nie zawiesza to samo przez się biegu sześciomiesięcznego terminu. Trzeba więc możliwie szybko wybrać sposób złożenia oświadczenia i przygotować dokumenty w formie, którą zaakceptuje polski sąd albo notariusz.

W jakiej formie można odrzucić spadek w Polsce?

Forma oświadczenia wynika z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Może być złożone ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Oświadczenie złożone bez zachowania tej formy może okazać się nieskuteczne.

W postępowaniu sądowym znaczenie ma także art. 640 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przed sądem spadku albo przed sądem rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu osoby składającej oświadczenie. Jeżeli oświadczenie złożono przed innym sądem albo notariuszem, dokument powinien zostać przesłany do sądu spadku.

Jeżeli sprawa spadkowa będzie dalej prowadzona w Polsce, przydatne może być także ustalenie, czy lepsze będzie sądowe stwierdzenie nabycia spadku, czy poświadczenie dziedziczenia u notariusza. Zobacz również: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Odrzucenie spadku przed konsulem RP w USA

Konsul może wykonywać czynności notarialne, w tym poświadczać własnoręczność podpisu, jeżeli czynność ma wywołać skutek prawny w Polsce. Wynika to z art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. Prawo konsularne. W sprawie odrzucenia spadku oznacza to najczęściej, że spadkobierca przygotowuje pisemne oświadczenie o odrzuceniu spadku, a następnie podpisuje je przed konsulem albo uznaje podpis za własnoręczny.

Problem pojawia się wtedy, gdy obywatel polski nie ma ważnego polskiego paszportu ani dowodu osobistego. Dowód osobisty stwierdza tożsamość i obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych. Dokument paszportowy poświadcza tożsamość osoby w nim wskazanej oraz jej obywatelstwo polskie zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych. Amerykańskie prawo jazdy może służyć identyfikacji w USA, ale nie jest polskim dokumentem tożsamości.

W praktyce konsulat może odmówić poświadczenia podpisu, jeżeli nie da się ustalić tożsamości osoby zgodnie z wymaganiami stosowanymi przy czynnościach konsularnych. Sam numer PESEL, dawny adres w Polsce i amerykańskie prawo jazdy mogą być niewystarczające do dokonania czynności przed konsulem.

Oświadczenie przed amerykańskim Notary Public i Apostille

Alternatywą bywa sporządzenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w USA przed Notary Public. Z punktu widzenia polskiego prawa kluczowe jest, aby dokument odpowiadał wymaganiu z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, czyli był pisemnym oświadczeniem z podpisem urzędowo poświadczonym. Notary Public powinien zatem nie tylko potwierdzić, że osoba złożyła podpis, ale również prawidłowo ją zidentyfikować zgodnie z prawem właściwego stanu USA.

Polska i Stany Zjednoczone są stronami Konwencji znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, sporządzonej w Hadze dnia 5 października 1961 r. Dlatego dokument urzędowy sporządzony w USA, który ma być użyty w Polsce, powinien zostać opatrzony klauzulą Apostille przez właściwy organ stanowy, najczęściej Secretary of State danego stanu. Apostille nie zastępuje samego oświadczenia o odrzuceniu spadku, lecz potwierdza autentyczność podpisu, charakter działania osoby podpisującej dokument urzędowy oraz ewentualnie pieczęć lub stempel.

Art. 1138 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że zagraniczne dokumenty urzędowe mają moc dowodową na równi z polskimi dokumentami urzędowymi, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Jeżeli jednak dokument jest sporządzony po angielsku, polski sąd może wymagać tłumaczenia. Zgodnie z art. 256 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może zażądać, aby dokument w języku obcym został przełożony przez tłumacza przysięgłego. W sprawach spadkowych warto od razu dołączyć tłumaczenie przysięgłe, aby nie tracić czasu na wezwania sądu.

Czy amerykańskie prawo jazdy wystarczy?

Przed konsulem RP amerykańskie prawo jazdy zwykle nie wystarczy, ponieważ konsul działa w reżimie polskich przepisów konsularnych i musi mieć podstawę do ustalenia tożsamości obywatela polskiego. Brak ważnego paszportu lub dowodu osobistego jest więc istotną przeszkodą.

Inaczej może wyglądać czynność przed amerykańskim Notary Public. W USA to prawo stanowe określa, jakie dokumenty notariusz publiczny może przyjąć do identyfikacji osoby podpisującej dokument. Jeżeli lokalny notariusz prawidłowo zidentyfikuje osobę na podstawie amerykańskiego prawa jazdy i poświadczy podpis, a następnie dokument zostanie opatrzony Apostille, polski sąd powinien ocenić go jako zagraniczny dokument urzędowy w rozumieniu art. 1138 Kodeksu postępowania cywilnego. Nie można jednak wykluczyć, że sąd będzie badał, czy poświadczenie obejmuje rzeczywiście podpis pod oświadczeniem o odrzuceniu spadku i czy dokument nie budzi wątpliwości co do tożsamości spadkobiercy.

Co powinno zawierać oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Treść oświadczenia powinna być jednoznaczna. Należy wskazać, że dana osoba odrzuca spadek po konkretnym spadkodawcy. W dokumencie warto podać:

• imię, nazwisko, datę urodzenia i numer PESEL spadkobiercy, jeżeli został nadany,
• adres zamieszkania w USA oraz ewentualnie ostatni adres w Polsce,
• dane spadkodawcy: imię, nazwisko, datę śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, a jeżeli jest znane także numer PESEL,
• podstawę powołania do spadku, czyli ustawę albo testament, jeżeli spadkobierca o nim wie,
• informację, kiedy spadkobierca dowiedział się o tytule powołania do spadku, co ma znaczenie dla terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego,
• jasną formułę: odrzucam spadek po wskazanym spadkodawcy.

Do pisma kierowanego do sądu spadku dobrze dołączyć odpis aktu zgonu spadkodawcy, dokument potwierdzający pokrewieństwo, oryginał poświadczenia notarialnego z Apostille oraz tłumaczenie przysięgłe dokumentów obcojęzycznych. Jeżeli dokument jest wysyłany pocztą do Polski, warto zachować potwierdzenie nadania i skan całej przesyłki.

Porównanie możliwych rozwiązań

Co z dziećmi spadkobiercy po odrzuceniu spadku?

Odrzucenie spadku przez dorosłego spadkobiercę może spowodować, że do dziedziczenia zostaną powołane jego dzieci. Wynika to z konstrukcji dziedziczenia ustawowego określonej w art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym udział spadkowy dziecka spadkodawcy, które nie dożyło otwarcia spadku, przypada jego dzieciom w częściach równych; skutki odrzucenia spadku są zbliżone, bo zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Jeżeli więc osoba odrzucająca spadek ma małoletnie dzieci, trzeba od razu ustalić, czy i w jakim trybie odrzucić spadek także w ich imieniu. Co do zasady czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Od 15 listopada 2023 r. art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje jednak wyjątki, w których zgoda sądu opiekuńczego nie jest potrzebna, jeżeli spełnione są ustawowe warunki, w szczególności gdy dziecko jest powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę. W praktyce trzeba to ocenić na podstawie konkretnej sytuacji rodzinnej.

FAQ

Podsumowanie

Osoba mieszkająca w USA może odrzucić spadek w Polsce bez przyjazdu do kraju, ale musi zachować termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego i formę z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Najbezpieczniejsze ścieżki to poświadczenie podpisu przez konsula RP albo sporządzenie dokumentu przed amerykańskim Notary Public, uzyskanie Apostille i przygotowanie tłumaczenia przysięgłego.

Brak ważnego polskiego paszportu lub dowodu osobistego utrudnia czynność przed konsulem. W takiej sytuacji trzeba szybko sprawdzić, czy lokalny Notary Public może prawidłowo poświadczyć podpis na podstawie dokumentów akceptowanych w danym stanie USA oraz czy zdążymy uzyskać Apostille i dostarczyć dokument do polskiego sądu przed upływem terminu.

Źródła

1. Art. 1015, art. 1018, art. 1019 i art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 Nr 16 poz. 93
2. Art. 640, art. 1138 i art. 256 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 Nr 43 poz. 296
3. Art. 28 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. Prawo konsularne - Dz.U. 2015 poz. 1274
4. Art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych - Dz.U. 2010 Nr 167 poz. 1131
5. Art. 4 ustawy z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych - Dz.U. 2022 poz. 350
6. Art. 101 § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 Nr 9 poz. 59
7. Konwencja znosząca wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r. - Dz.U. 2005 Nr 112 poz. 938