Czy jednakowe normy na egzaminie sprawnościowym mogą być dyskryminacją?

Kiedy jednakowe wymagania są legalne, a kiedy mogą być dyskryminujące?

Sama okoliczność, że kobieta i mężczyzna muszą spełnić identyczną normę czasową albo siłową, nie przesądza jeszcze o naruszeniu prawa. Kluczowe jest to, czy dane kryterium jest obiektywnie uzasadnione celem szkolenia lub egzaminu oraz czy pozostaje proporcjonalne do uprawnień, które mają być uzyskane.

Na poziomie konstytucyjnym podstawowe znaczenie ma art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., zgodnie z którym wszyscy są wobec prawa równi i nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Dodatkowo art. 33 ust. 1 i 2 Konstytucji RP stanowi, że kobieta i mężczyzna mają w Rzeczypospolitej Polskiej równe prawa, w tym m.in. w zakresie kształcenia i awansowania.

Jeżeli kurs lub egzamin jest organizowany przez podmiot prywatny i nie mamy do czynienia ze stosunkiem pracy, bardzo istotna jest także ustawa z 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania. Zgodnie z art. 6 tej ustawy zakazuje się nierównego traktowania osób fizycznych m.in. ze względu na płeć w zakresie podejmowania kształcenia zawodowego, w tym dokształcania, doskonalenia, przekwalifikowania zawodowego oraz praktyk zawodowych. Jeżeli kurs instruktorski ma charakter zawodowy lub prowadzi do uzyskania kwalifikacji zawodowych, ten przepis może mieć bezpośrednie znaczenie.

W praktyce trzeba więc odpowiedzieć na pytanie: czy wymaganie przepłynięcia określonego dystansu w określonym czasie, w konkretnym sprzęcie, było rzeczywiście niezbędne do bezpiecznego wykonywania funkcji instruktora nurkowania, czy raczej stanowiło arbitralny filtr selekcyjny?

Brak przepisu, który zawsze nakazuje różnicowanie norm

Nie ma ogólnego przepisu prawa polskiego, który nakazywałby organizatorom wszystkich egzaminów sprawnościowych różnicowanie wyników dla kobiet i mężczyzn. Takie zróżnicowanie występuje tylko tam, gdzie wynika wprost z konkretnych regulacji dotyczących naboru do określonych służb, formacji albo zawodów.

To oznacza, że powołanie się na praktykę wojskową, policyjną czy strażacką może być argumentem pomocniczym, ale nie jest samo w sobie dowodem bezprawności w prywatnym kursie nurkowym. O legalności decydują przede wszystkim: treść regulaminu, cel egzaminu, sposób konstruowania kryteriów i ich związek z rzeczywistymi obowiązkami instruktora.

Jeżeli potrzebujesz porównać tę sytuację z naruszeniem sfery prywatnej lub godności, zobacz również: groźba ujawnienia prywatnej korespondencji i zdjęć – co możesz zrobić?

Dyskryminacja bezpośrednia i pośrednia – co może wystąpić w takim przypadku?

Na gruncie prawa antydyskryminacyjnego szczególnie ważne jest odróżnienie dwóch sytuacji:

W opisanej sprawie bardziej prawdopodobny byłby zarzut dyskryminacji pośredniej, o ile da się wykazać, że jednakowe kryterium nie było niezbędne z punktu widzenia bezpieczeństwa albo istoty uprawnień.

W prawie unijnym punkt odniesienia stanowi m.in. art. 21 i art. 23 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, a na gruncie krajowym wskazana wyżej ustawa z 3 grudnia 2010 r. W sprawach o nierówne traktowanie znaczenie ma również zasada proporcjonalności obecna w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i sądów powszechnych.

Jak ocenić, czy kryterium było obiektywnie uzasadnione?

W praktyce warto zadać organizatorowi kilka konkretnych pytań:

• z jakiego aktu, standardu branżowego albo procedury wynika dana norma,
• czy norma dotyczy wszystkich instruktorów w tej organizacji na świecie, czy jest lokalnym wymogiem,
• jaki jest związek pomiędzy wynikiem w tym zadaniu a rzeczywistym bezpieczeństwem kursantów,
• czy organizator analizował mniej dolegliwe sposoby oceny tych samych umiejętności,
• czy w poprzednich edycjach kursu kobiety zdawały ten test, a jeśli nie, to jaki był odsetek niepowodzeń.

Jeżeli organizator nie potrafi racjonalnie wykazać celu i konieczności takiego kryterium, wzmacnia to argument o nierównym traktowaniu. Jeżeli natomiast wykaże, że test odwzorowuje rzeczywistą sytuację ratowniczą lub obowiązek instruktora pod wodą i ma bezpośrednie znaczenie dla życia lub zdrowia innych osób, obrona takiego wymogu będzie silniejsza.

Jakie roszczenia mogą wchodzić w grę?

Możliwe roszczenia zależą od charakteru relacji z organizatorem.

1. Roszczenia kontraktowe
Jeżeli zawarto umowę o udział w kursie, można badać odpowiedzialność organizatora na podstawie art. 471 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem dłużnik ma obowiązek naprawić szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że to następstwo okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Taka podstawa może być istotna, jeżeli kurs był oferowany w sposób wprowadzający w błąd albo regulamin był niejasny czy wewnętrznie sprzeczny.

2. Roszczenia z tytułu naruszenia zasady równego traktowania
Jeżeli sprawa mieści się w zakresie ustawy z 3 grudnia 2010 r., zastosowanie może mieć art. 13 ust. 1 tej ustawy, zgodnie z którym każdy, wobec kogo zasada równego traktowania została naruszona, ma prawo do odszkodowania.

3. Ochrona dóbr osobistych
Jeżeli sposób potraktowania uczestniczki naruszał godność, dobre imię lub cześć, można rozważyć art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. W przypadku zawinionego naruszenia dóbr osobistych możliwe jest także żądanie zadośćuczynienia lub zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

4. Odszkodowanie za konkretną stratę
Jeżeli z powodu bezprawnego działania doszło do wymiernej szkody majątkowej, np. utraty opłaty za kurs, kosztów wyjazdu czy utraconej możliwości zarobkowania, można rozważać także art. 415 Kodeksu cywilnego, ale wtedy trzeba wykazać bezprawność, winę, szkodę i związek przyczynowy.

Jeżeli problem dotyczy także relacji umownych i nienależytego wykonania usługi, pomocny może być materiał: uszkodzony dach w zakupionym domu a rękojmia – pokazuje on, jak porządkować roszczenia cywilne i dowody, choć dotyczy innego stanu faktycznego.

Co trzeba udowodnić w sporze?

W sporze z organizatorem kluczowe będą dowody. Warto zgromadzić:

• umowę, regulamin kursu i warunki uczestnictwa obowiązujące w dacie zapisu,
• opis egzaminu i norm zaliczeniowych,
• materiały reklamowe, w których przedstawiano kurs lub szanse uzyskania uprawnień,
• korespondencję mailową i wiadomości z organizatorem,
• dane o przebiegu egzaminu, w tym wyniki innych uczestników, jeżeli są dostępne zgodnie z prawem,
• nagrania, protokoły, oświadczenia świadków,
• dokumenty potwierdzające poniesioną szkodę: faktury, potwierdzenia przelewów, koszty dojazdu, noclegów, utraconych korzyści.

W sprawach antydyskryminacyjnych duże znaczenie ma pokazanie, że sporne kryterium było pozornie neutralne, ale dotykało w praktyce określoną grupę. Przydatne bywają więc statystyki, wyniki z poprzednich kursów i opinie ekspertów z danej dziedziny.

Jak działać krok po kroku?

Najbezpieczniejsza kolejność działań jest zwykle następująca:

1. Zabezpieczyć dowody – najlepiej jeszcze przed formalną reklamacją.
2. Wystąpić do organizatora o pisemne uzasadnienie podstawy egzaminu i przyczyn niezaliczenia.
3. Złożyć reklamację lub wezwanie do usunięcia naruszeń – z żądaniem ponownej weryfikacji, zwrotu opłaty, wskazania podstaw normy albo przeprowadzenia egzaminu uzupełniającego.
4. Wezwać do zapłaty odszkodowania, jeżeli szkoda jest już policzalna.
5. Rozważyć pozew cywilny – o odszkodowanie, ochronę dóbr osobistych lub roszczenia wynikające z naruszenia zasady równego traktowania.

Jeżeli organizator działa jako przedsiębiorca wobec konsumenta, dodatkowo trzeba przeanalizować, czy postanowienia regulaminu nie mają charakteru niejednoznacznego albo abuzywnego w rozumieniu art. 385(1) Kodeksu cywilnego. To jednak zależy od tego, czy kurs miał typowo konsumencki charakter, czy był elementem profesjonalnego szkolenia zawodowego.

Czy można żądać unieważnienia wyniku egzaminu?

To zależy od regulaminu i konstrukcji samego stosunku prawnego. W prawie cywilnym częściej dochodzi się odszkodowania, zwrotu opłaty, ponownego dopuszczenia do egzaminu albo przeprosin niż „unieważnienia” w sensie administracyjnym. Jeżeli jednak kurs kończy się wydaniem dokumentu lub certyfikatu według wewnętrznej procedury organizatora, można domagać się ponownego rozpoznania sprawy na podstawie tej procedury.

Jeżeli kurs miał charakter sformalizowany i był prowadzony przez podmiot wykonujący zadania publiczne lub działający na podstawie szczególnego upoważnienia ustawowego, możliwe byłyby też inne środki. To jednak wymaga analizy konkretnego modelu szkolenia i podstawy prawnej jego działania.

FAQ

Czy organizator prywatnego kursu może ustalić dowolne zasady egzaminu?

Nie. Zasady muszą być zgodne z prawem, w tym z art. 32 i 33 Konstytucji RP, przepisami Kodeksu cywilnego oraz – gdy sprawa dotyczy kształcenia zawodowego – z art. 6 ustawy z 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów UE w zakresie równego traktowania.

Czy samo jednakowe traktowanie kobiet i mężczyzn zawsze oznacza równość?

Nie. Jednakowe kryterium może prowadzić do dyskryminacji pośredniej, jeżeli w praktyce uderza szczególnie w jedną grupę i nie jest konieczne ani proporcjonalne do celu egzaminu.

Czy mogę domagać się zwrotu kosztów kursu?

Tak, ale trzeba wskazać podstawę roszczenia i wykazać szkodę. Najczęściej analizuje się art. 471 Kodeksu cywilnego albo art. 13 ust. 1 ustawy o równym traktowaniu. Każda z tych podstaw wymaga jednak innego sposobu argumentacji.

Czy naruszenie godności podczas egzaminu daje podstawę do osobnego roszczenia?

Tak, jeżeli sposób działania organizatora narusza dobro osobiste, np. godność lub cześć. Wtedy znaczenie mają art. 23, art. 24 § 1 i art. 448 Kodeksu cywilnego.

Od czego zacząć przed pójściem do sądu?

Najpierw warto wystąpić do organizatora o pełną dokumentację, podstawę normy i pisemne uzasadnienie niezaliczenia, a następnie złożyć reklamację lub wezwanie do zapłaty. Bez dokumentów i dowodów spór sądowy jest znacznie trudniejszy.

Źródła

• art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 33 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
• art. 6 oraz art. 13 ust. 1 ustawy z 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania
• art. 23, art. 24 § 1, art. 415, art. 448, art. 471 oraz art. 385(1) ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 21 i art. 23 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
• wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24.10.2001 r., SK 22/01
• wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15.07.2010 r., K 63/07