Odpowiedzialność drukarni za wydruki klientów a prawa autorskie

Kto odpowiada za naruszenie praw autorskich przy wydruku grafiki klienta?

Co do zasady za legalność grafiki odpowiada przede wszystkim klient, który przekazuje plik do druku i decyduje o jego wykorzystaniu. Nie oznacza to jednak, że drukarnia zawsze pozostaje poza ryzykiem. Jeżeli wykonanie usługi prowadzi do zwielokrotnienia utworu bez zgody uprawnionego, może dojść do naruszenia autorskich praw majątkowych, o których mowa w art. 17 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Druk, nadruk na odzieży, kubkach, tablicach, etykietach czy innych nośnikach jest co do zasady formą utrwalenia albo zwielokrotnienia utworu. Zgodnie z art. 50 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych odrębnym polem eksploatacji jest utrwalanie i zwielokrotnianie utworu określoną techniką, w tym techniką drukarską i reprograficzną.

W praktyce oznacza to, że jeśli klient nie ma praw do grafiki, roszczenia może kierować autor lub inny uprawniony nie tylko przeciwko klientowi, ale także przeciwko podmiotowi, który uczestniczył w bezprawnym korzystaniu z utworu. Zakres odpowiedzialności zależy jednak od konkretnych okoliczności: skali usługi, wiedzy drukarni, treści zamówienia, sposobu reklamy usługi i tego, czy drukarnia sama proponowała wykorzystanie danego materiału.

Kiedy ryzyko po stronie drukarni jest realne?

Największe ryzyko powstaje wtedy, gdy drukarnia:

• otrzymuje oczywiście cudzy materiał, np. znane logo, kadr z filmu, okładkę książki lub projekt znanej marki,
• ma informację od klienta albo osoby trzeciej, że materiał może naruszać prawa,
• sama przygotowuje plik na podstawie cudzego wzoru,
• oferuje usługę w sposób sugerujący możliwość dowolnego kopiowania cudzych projektów,
• publikuje wykonane realizacje we własnym portfolio bez odpowiedniej zgody.

W takich przypadkach trudniej bronić tezy, że drukarnia była jedynie technicznym wykonawcą. W postępowaniu cywilnym uprawniony może żądać m.in. zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych oraz wydania uzyskanych korzyści – zgodnie z art. 79 ust. 1 pkt 1–4 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czy odpowiedzialność można całkowicie przerzucić na klienta?

Nie całkowicie. Umowa lub regulamin mogą bardzo istotnie ograniczyć ryzyko drukarni i ułatwić późniejsze dochodzenie zwrotu kosztów od klienta, ale nie zablokują roszczeń autora wobec drukarni, jeśli ta sama dopuściła się naruszenia. Wynika to z tego, że umowa wiąże strony umowy, a nie osobę trzecią, której prawa zostały naruszone.

Można natomiast wprowadzić skuteczne mechanizmy kontraktowe, które:

• zobowiążą klienta do korzystania wyłącznie z materiałów, do których ma prawa,
• nałożą na klienta obowiązek złożenia odpowiednich oświadczeń,
• pozwolą odmówić realizacji zamówienia budzącego wątpliwości,
• zobowiążą klienta do pokrycia szkód, kosztów obsługi prawnej i innych wydatków poniesionych przez drukarnię wskutek nieprawdziwych oświadczeń.

Jeżeli klientem jest konsument, treść regulaminu trzeba oceniać także pod kątem niedozwolonych postanowień umownych. Zgodnie z art. 385(1) § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny postanowienia nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą konsumenta, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy.

Jakie zapisy powinny znaleźć się w regulaminie lub umowie?

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to połączenie regulaminu zamówień z krótką procedurą akceptacji materiałów. W regulaminie warto zawrzeć przede wszystkim:

• oświadczenie klienta, że posiada autorskie prawa majątkowe, licencję albo inną podstawę do korzystania z przesłanych materiałów w zakresie niezbędnym do realizacji zamówienia,
• oświadczenie klienta, że materiały nie naruszają praw autorskich, praw pokrewnych, praw własności przemysłowej, dóbr osobistych ani prawa do wizerunku osób trzecich,
• zobowiązanie klienta do zwolnienia drukarni z odpowiedzialności i pokrycia kosztów roszczeń osób trzecich, jeżeli okażą się skutkiem nieprawdziwości oświadczeń,
• uprawnienie drukarni do wstrzymania lub odmowy realizacji zamówienia w razie powzięcia uzasadnionych wątpliwości co do legalności materiałów,
• wskazanie, że drukarnia wykonuje usługę na podstawie materiałów dostarczonych przez klienta i nie weryfikuje ich stanu prawnego w każdym przypadku.

Przy projektowaniu regulaminu usługi przydatne są także umowne oświadczenia klienta, które precyzują, kto odpowiada za prawa do projektu, znaków, grafik i inspiracji.

W relacjach B2B warto dodatkowo rozważyć kary umowne, obowiązek niezwłocznego przystąpienia klienta do sporu po zawiadomieniu o roszczeniu oraz odpowiednio sformułowane klauzule odpowiedzialności zabezpieczające wykonawcę na wypadek sporu o prawa do materiałów.

Czy wystarczy sam regulamin zaakceptowany online?

W większości przypadków tak, o ile regulamin został skutecznie włączony do umowy. W obrocie elektronicznym trzeba zadbać, aby klient przed złożeniem zamówienia mógł zapoznać się z regulaminem i jednoznacznie go zaakceptował. Dla celów dowodowych warto przechowywać:

• treść regulaminu obowiązującą w dacie zamówienia,
• logi systemowe potwierdzające akceptację,
• datę i godzinę złożenia zamówienia,
• treść przesłanych przez klienta plików i wiadomości.

Jeżeli umowa jest zawierana z konsumentem na odległość, zastosowanie mają również przepisy ustawy z 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta, zwłaszcza dotyczące obowiązków informacyjnych przedsiębiorcy oraz sposobu zawarcia umowy na odległość.

Czy drukarnia może korzystać z wydrukowanych prac w portfolio i reklamie?

Nie automatycznie. Samo uprawnienie do wykonania wydruku nie daje jeszcze prawa do dalszego korzystania z utworu w marketingu drukarni. Jeżeli chcesz pokazać realizację na stronie, w mediach społecznościowych, w katalogu lub na stoisku targowym, potrzebujesz podstawy prawnej do takiego korzystania.

Jeżeli utwór jest chroniony prawem autorskim, uprawnienie do eksploatacji powinno wynikać z umowy licencyjnej albo z przeniesienia autorskich praw majątkowych, zgodnie z art. 41 ust. 1 i 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych oraz licencja wyłączna wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności – art. 53 i art. 67 ust. 5 tej ustawy.

Jeżeli chodzi jedynie o licencję niewyłączną, przepisy nie wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności, ale dla bezpieczeństwa dowodowego warto mieć co najmniej zgodę e-mailową lub odrębne postanowienie w umowie.

Dodatkowo trzeba ocenić, czy na zdjęciach realizacji nie występuje wizerunek osoby, którego rozpowszechnianie podlega art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, albo cudze znaki towarowe używane w sposób wykraczający poza samą usługę technicznego wykonania nadruku.

Czy klient musi mieć przeniesione prawa autorskie?

Niekoniecznie. Wystarczy, że ma skuteczne uprawnienie do korzystania z grafiki w zakresie obejmującym zamówiony wydruk. Może to być np. licencja od autora, zakup pliku na stocku z odpowiednim zakresem licencji, zamówienie projektu z przeniesieniem praw albo korzystanie z utworu, do którego ochrona wygasła.

To, czy klient ma wystarczające prawa, zależy od treści konkretnej umowy licencyjnej. Licencja może dopuszczać użycie prywatne, ale nie komercyjne; może pozwalać na publikację online, ale nie na druk towarów; może też ograniczać liczbę egzemplarzy. Dlatego w razie wątpliwości sama deklaracja klienta nie zawsze wystarczy – czasem warto poprosić o dokument licencji.

Czy drukarnia odpowiada karnie?

Może, ale nie w każdym przypadku. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje odpowiedzialność karną m.in. za bezprawne rozpowszechnianie lub utrwalanie cudzych utworów w określonych sytuacjach. Przykładowo art. 116 tej ustawy dotyczy bezprawnego rozpowszechniania, a art. 117 penalizuje utrwalanie lub zwielokrotnianie utworu w celu rozpowszechnienia bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom.

W praktyce odpowiedzialność karna wymaga oceny stopnia zawinienia, celu działania i okoliczności konkretnej sprawy. Inaczej będzie oceniona zautomatyzowana usługa wykonana przy braku wiedzy o naruszeniu, a inaczej seryjna produkcja oczywiście podrabianych projektów lub nadruków realizowanych mimo zgłoszonego sprzeciwu uprawnionego.

Jak wdrożyć bezpieczną procedurę w drukarni?

Poza regulaminem warto wprowadzić prostą, praktyczną procedurę operacyjną:

Taka procedura pomaga wykazać należytą staranność przedsiębiorcy, o której mowa w art. 355 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Wobec przedsiębiorcy miernik staranności jest podwyższony i uwzględnia zawodowy charakter działalności.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce rozkłada się ryzyko między klienta a drukarnię.

FAQ

Czy drukarnia musi sprawdzać każde zlecenie pod kątem praw autorskich?

Nie ma obowiązku szczegółowej analizy prawnej każdego pliku, ale przedsiębiorca powinien reagować na oczywiste sygnały ryzyka. Im bardziej podejrzany materiał, tym większa potrzeba dodatkowej weryfikacji.

Czy samo oświadczenie klienta zawsze wystarczy?

Nie zawsze. Gdy materiał budzi uzasadnione wątpliwości, warto poprosić o licencję, zgodę autora albo inny dokument. Sam formularz nie ochroni, jeśli drukarnia świadomie realizuje oczywiście bezprawne zlecenie.

Czy można odmówić wykonania wydruku?

Tak. Jeżeli masz uzasadnione wątpliwości co do legalności materiału, najlepiej przewidzieć w regulaminie prawo do wstrzymania lub odmowy realizacji zamówienia do czasu wyjaśnienia sprawy.

Czy można publikować realizacje klienta na stronie drukarni?

Tylko wtedy, gdy masz odpowiednią zgodę lub licencję obejmującą takie pole eksploatacji. Samo zlecenie druku nie oznacza zgody na użycie projektu w reklamie drukarni.

Czy lepszy jest regulamin czy osobna umowa?

Przy sprzedaży masowej zwykle wystarcza dobrze przygotowany regulamin zaakceptowany przed zamówieniem. Przy większych zleceniach B2B bezpieczniejsza bywa osobna umowa z rozszerzonymi oświadczeniami, zasadami odpowiedzialności i procedurą reakcji na roszczenia.

Źródła

• art. 17, art. 41 ust. 1 i 2, art. 50 pkt 1, art. 53, art. 67 ust. 5, art. 79 ust. 1, art. 81, art. 116, art. 117 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
• art. 355 § 1 i § 2, art. 385(1) § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta