Nielegalny pobór energii – kto odpowiada i jak się bronić

Nielegalny pobór energii – co to dokładnie oznacza

Definicję legalną zawiera art. 3 pkt 18 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne. Przez nielegalne pobieranie paliw lub energii rozumie się pobieranie bez zawarcia umowy, z całkowitym albo częściowym pominięciem układu pomiarowo-rozliczeniowego albo poprzez ingerencję w ten układ mającą wpływ na zafałszowanie pomiarów.

W opisanej sytuacji częściowe podłączenie części gniazd „przed licznikiem” co do zasady mieści się w tej definicji. Sam fakt, że nie wiadomo jeszcze, kto wykonał przeróbkę i od kiedy ona istnieje, nie wyklucza uznania zdarzenia za nielegalny pobór. Ma to jednak duże znaczenie dla ustalenia, kto odpowiada oraz czy można skutecznie bronić się przed obciążeniem.

Jakich roszczeń może dochodzić przedsiębiorstwo energetyczne

Zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy – Prawo energetyczne, w razie nielegalnego pobierania energii przedsiębiorstwo energetyczne może:

1. pobierać od odbiorcy, a gdy pobór nastąpił bez zawarcia umowy – od osoby lub osób nielegalnie pobierających energię – opłatę w wysokości określonej w taryfie, chyba że nielegalne pobieranie wynikało z wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą odbiorca nie ponosi odpowiedzialności, albo
2. dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych.

To są dwa różne tryby. Jeżeli przedsiębiorstwo wybierze opłatę taryfową, nie musi wykazywać rzeczywistej wysokości szkody tak jak przy zwykłym odszkodowaniu. Jeżeli natomiast wybierze roszczenie odszkodowawcze, musi udowodnić przesłanki odpowiedzialności i wysokość szkody według zasad wynikających z art. 361 § 1 i 2 oraz art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, a przy odpowiedzialności kontraktowej także art. 471 Kodeksu cywilnego – zależnie od podstawy dochodzonego roszczenia.

W praktyce przy ujawnieniu obejścia licznika najczęściej stosowana jest opłata taryfowa, bo dla przedsiębiorstwa jest prostsza dowodowo.

Kto odpowiada – właściciel domu czy osoba z umowy

To najważniejsza kwestia w podobnych sprawach. Samo bycie właścicielem nieruchomości nie oznacza automatycznie, że właściciel zawsze zapłaci za nielegalny pobór energii. Znaczenie mają jednocześnie:

• kto był stroną umowy z przedsiębiorstwem energetycznym, czyli odbiorcą,
• kto faktycznie korzystał z energii i władał nieruchomością,
• czy można przypisać tej osobie udział, wiedzę albo co najmniej odpowiedzialność za stan instalacji,
• czy nielegalny pobór wynikał z wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą odbiorca nie ponosi odpowiedzialności.

Jeżeli umowa była zawarta z teściem, to w pierwszej kolejności właśnie on jest naturalnym adresatem roszczenia jako odbiorca energii w rozumieniu art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne. Nie przesądza to jednak, że przedsiębiorstwo nigdy nie spróbuje kierować roszczeń także do właściciela albo faktycznego użytkownika nieruchomości. W sporze sądowym każda z tych okoliczności będzie oceniana indywidualnie.

Jeżeli żona nie była stroną umowy, nie wykonywała przeróbek, nie wiedziała o obejściu i może wykazać, że instalacja została wykonana wcześniej przez inną osobę, to ma realne argumenty, aby kwestionować swoją odpowiedzialność. Szczególnie istotne jest zastrzeżenie z art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne, że opłaty nie pobiera się, jeżeli nielegalne pobieranie wynikało z wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą odbiorca nie ponosi odpowiedzialności.

Czy niewypłacalność odbiorcy pozwala automatycznie obciążyć właściciela

Nie. Sama niewypłacalność teścia nie powoduje automatycznego przejścia długu na córkę jako właścicielkę domu. W prawie cywilnym odpowiedzialność za cudzy dług musi wynikać z przepisu, umowy albo następstwa prawnego. Jeżeli żona nie jest dłużnikiem, to brak majątku po stronie teścia sam przez się nie tworzy zobowiązania po jej stronie.

Inaczej może być dopiero wtedy, gdy przedsiębiorstwo wykaże własną podstawę odpowiedzialności żony – na przykład jako osoby faktycznie korzystającej z energii albo współodpowiedzialnej za nielegalny pobór. To jednak wymaga odrębnego wykazania okoliczności faktycznych, a nie tylko powołania się na to, że jest właścicielką nieruchomości.

Jeżeli w przyszłości po śmierci teścia doszłoby do dziedziczenia jego długów, znaczenie mogą mieć zasady przyjęcia albo odrzucenia spadku. Zobacz również: jak zabezpieczyć się przed odpowiedzialnością za długi ojca.

Jak ustalana jest wysokość opłaty za nielegalny pobór energii

Wysokość opłaty nie wynika bezpośrednio z jednego stałego przepisu ustawowego dla wszystkich spraw. Art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne odsyła do taryfy przedsiębiorstwa energetycznego. Taryfy są zatwierdzane w trybie przewidzianym w ustawie – Prawo energetyczne przez Prezesa URE, jeżeli dany rodzaj działalności podlega taryfowaniu.

Dlatego po otrzymaniu noty obciążeniowej trzeba sprawdzić:

• jakie przedsiębiorstwo ją wystawiło – sprzedawca czy operator systemu dystrybucyjnego,
• na jaką taryfę się powołuje,
• jaki sposób kalkulacji zastosowano,
• czy wskazano podstawę przyjęcia okresu nielegalnego poboru,
• czy naliczono opłatę taryfową, czy dochodzone jest odszkodowanie.

Nie ma jednej ogólnej odpowiedzi, jaka będzie kwota. W praktyce operatorzy stosują wzory z taryfy i przyjmują określone założenia dotyczące mocy, czasu trwania i rodzaju odbioru. Właśnie te założenia są najczęstszym przedmiotem sporu.

Czy przedsiębiorstwo może naliczyć opłatę za dowolnie długi okres

Nie powinno robić tego w sposób dowolny. Jeżeli nie da się ustalić rzeczywistego czasu trwania nielegalnego poboru, przedsiębiorstwo zwykle opiera się na regułach przewidzianych w taryfie albo na ustaleniach wynikających z kontroli i stanu instalacji. Taki sposób wyliczenia można kwestionować, jeżeli jest arbitralny lub nieudokumentowany.

Od strony przedawnienia roszczeń trzeba odróżnić dwie kwestie:

• ustalenie okresu poboru – czyli za jaki czas przedsiębiorstwo przyjęło wyliczenie,
• przedawnienie roszczenia o zapłatę – czyli jak długo może skutecznie dochodzić należności.

Jeżeli roszczenie jest dochodzone na zasadach cywilnych, co do zasady zastosowanie ma art. 118 Kodeksu cywilnego. Termin przedawnienia zależy od charakteru roszczenia i podmiotu dochodzącego zapłaty, a jego ocena bywa sporna w konkretnych stanach faktycznych. Dlatego zarzut przedawnienia trzeba analizować dopiero po ustaleniu podstawy roszczenia i dat wymagalności.

Samo twierdzenie, że obejście „mogło istnieć od budowy domu”, nie wystarcza jeszcze do obciążenia za cały ten okres. Przedsiębiorstwo musi wykazać podstawę przyjętej kalkulacji zgodnie z taryfą albo zasadami odpowiedzialności odszkodowawczej.

Co zrobić po kontroli i po otrzymaniu noty obciążeniowej

Najrozsądniej działać etapami:

1. Zabezpieczyć dokumenty – protokół kontroli, zdjęcia instalacji, dokumenty potwierdzające własność domu, umowę darowizny, dokumenty dotyczące umowy na energię i dane odbiorcy.
2. Sprawdzić treść protokołu – czy zawiera opis stwierdzonych nieprawidłowości, datę, podpisy, zastrzeżenia i wskazanie miejsca obejścia.
3. Złożyć pisemne zastrzeżenia – najlepiej niezwłocznie, opisując brak wiedzy o obejściu, brak udziału w przeróbkach, datę nabycia nieruchomości oraz fakt, że umowa była zawarta z inną osobą.
4. Zażądać podstawy wyliczenia – wskazania taryfy, sposobu kalkulacji, przyjętego okresu, mocy i założeń technicznych.
5. Nie uznawać pochopnie długu – szczególnie przez podpisywanie oświadczeń sugerujących przyjęcie pełnej odpowiedzialności.
6. Rozważyć wniosek o raty – ale dopiero po ocenie, czy samo roszczenie jest zasadne i wobec kogo powinno być kierowane.

Jeżeli przedsiębiorstwo wystawiło notę na teścia, to on powinien formalnie złożyć odpowiedź. Równolegle żona może przedstawić własne stanowisko, jeżeli istnieje ryzyko, że operator będzie próbował kierować roszczenia także do niej.

Jakie argumenty obrony są najczęściej skuteczne

W sprawach o nielegalny pobór energii najczęściej podnosi się:

• brak statusu odbiorcy po stronie osoby obciążanej,
• brak wiedzy o nielegalnej przeróbce i brak udziału w jej wykonaniu,
• wyłączną winę osoby trzeciej, o której mowa w art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne,
• brak wykazania podstaw przyjętej kalkulacji,
• błędne określenie okresu nielegalnego poboru,
• zarzut przedawnienia – jeżeli okoliczności sprawy na to pozwalają,
• wadliwości protokołu kontroli lub niepełne ustalenia techniczne.

Trzeba jednak pamiętać, że skuteczność tych argumentów zależy od konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli ktoś mieszkał w domu od lat, korzystał z instalacji i miał możliwość zauważenia nietypowych przeróbek, spór może być trudniejszy. Jeżeli natomiast obejście pochodzi sprzed darowizny albo sprzed objęcia domu w posiadanie, argumentacja obronna bywa znacznie mocniejsza.

Czy sprawa może mieć także wymiar karny

Tak. Nielegalny pobór energii może rodzić nie tylko odpowiedzialność cywilną wobec przedsiębiorstwa, ale także odpowiedzialność karną. W zależności od ustaleń faktycznych w grę może wchodzić m.in. kwalifikacja z art. 278 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym do zaboru energii stosuje się odpowiednio przepisy o kradzieży. Odpowiedzialność karna wymaga jednak ustalenia sprawcy i winy konkretnej osoby.

To oznacza, że odpowiedzialność cywilna za notę obciążeniową i odpowiedzialność karna nie zawsze będą dotyczyć dokładnie tej samej osoby. Jeżeli sprawa przybiera taki obrót, warto pilnować, aby wyjaśnienia składane wobec przedsiębiorstwa nie pogarszały sytuacji procesowej w ewentualnym postępowaniu karnym.

FAQ

Czy właściciel domu zawsze odpowiada za nielegalny pobór prądu?

Nie. Odpowiedzialność zależy od tego, kto był odbiorcą energii, kto faktycznie korzystał z instalacji i czy można przypisać tej osobie udział albo odpowiedzialność za obejście licznika.

Czy można bronić się, jeśli obejście zrobił ktoś inny?

Tak. Kluczowy jest art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne, który wyłącza opłatę, gdy nielegalne pobieranie wynikało z wyłącznej winy osoby trzeciej, za którą odbiorca nie ponosi odpowiedzialności.

Czy przedsiębiorstwo musi udowodnić, ile dokładnie energii skradziono?

Nie zawsze. Gdy dochodzi opłaty taryfowej na podstawie art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne, zwykle opiera się na zasadach kalkulacji z taryfy. Przy odszkodowaniu na zasadach ogólnych musi już wykazać wysokość szkody.

Czy warto płacić od razu po otrzymaniu noty obciążeniowej?

Nie warto działać automatycznie. Najpierw trzeba sprawdzić, do kogo skierowano notę, jaka jest podstawa prawna, jak wyliczono należność i czy są podstawy do zakwestionowania odpowiedzialności lub wysokości roszczenia.

Czy sprawa może skończyć się w sądzie?

Tak. Jeżeli odbiorca albo inna obciążona osoba nie zapłaci, przedsiębiorstwo może dochodzić należności na drodze cywilnej. W niektórych sprawach równolegle pojawia się także wątek karny.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najważniejsze jest rozdzielenie trzech kwestii: czym jest nielegalny pobór energii, kto formalnie był odbiorcą energii oraz kto rzeczywiście odpowiada za wykonanie lub tolerowanie obejścia instalacji. Jeżeli umowa była zawarta z teściem, a żona nie wiedziała o przeróbce i nie brała w niej udziału, istnieją poważne argumenty przeciwko obciążeniu jej należnością. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorstwo nie spróbuje rozszerzyć odpowiedzialności także na właściciela nieruchomości.

Po otrzymaniu noty obciążeniowej należy działać pisemnie, spokojnie i dowodowo: zakwestionować odpowiedzialność, zażądać podstaw kalkulacji oraz odnieść się do tego, kto był stroną umowy i kto mógł odpowiadać za stan instalacji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne – Dz.U. 1997 nr 54 poz. 348

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296