Brak zapłaty za projekt graficzny i bezprawne używanie logo

Czy logo i ulotka są chronione prawem autorskim?

Projekt graficzny, logo, ulotka, baner reklamowy czy identyfikacja wizualna mogą korzystać z ochrony prawa autorskiego, jeżeli spełniają przesłanki utworu. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.

Ochrona powstaje z mocy prawa już z chwilą ustalenia utworu, choćby miał postać nieukończoną. Wynika to z art. 1 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Nie trzeba rejestrować projektu ani opatrywać go specjalnym oznaczeniem, ponieważ art. 1 ust. 4 tej ustawy stanowi, że ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności.

Nie każdy element graficzny będzie jednak utworem. Prosta, typowa kompozycja, banalny układ tekstu albo odtwórcze zestawienie powszechnie używanych znaków może nie spełniać wymogu twórczości i indywidualności. Ocena zależy od konkretnego projektu, stopnia swobody twórczej i tego, czy efekt pracy nosi osobiste piętno autora.

Brak zapłaty a prawa autorskie do projektu

Trzeba rozdzielić dwie sprawy: roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za wykonany projekt oraz uprawnienia do korzystania z projektu. Jeżeli zamawiająca osoba zleciła wykonanie logo lub ulotki i ustaliła wynagrodzenie, można dochodzić zapłaty na podstawie zawartej umowy. W praktyce taki stosunek prawny często ma charakter umowy o dzieło w rozumieniu art. 627 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, jeżeli grafik zobowiązał się do wykonania oznaczonego rezultatu, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia.

Jeżeli strony nie uzgodniły innego terminu płatności, przy umowie o dzieło wynagrodzenie należy się w chwili oddania dzieła, co wynika z art. 642 § 1 Kodeksu cywilnego. Gdy projekt był wykonywany i oddawany częściami, zastosowanie może mieć art. 642 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wysokość wynagrodzenia nie została dokładnie określona, znaczenie może mieć art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym można odwołać się do podstaw wskazanych w umowie, a gdy ich brak - do zwykłego wynagrodzenia za dzieło tego rodzaju albo nakładu pracy oraz innych nakładów wykonawcy.

Przy braku zapłaty warto najpierw zabezpieczyć dowody: wiadomości z ustaleniami, pliki źródłowe, korespondencję z poprawkami, potwierdzenie przekazania projektu, zrzuty ekranu z Facebooka lub strony internetowej z widoczną datą i adresem URL oraz ewentualne świadectwa ustaleń co do ceny.

Czy ustne ustalenia przenoszą prawa autorskie?

Nie. Przeniesienie autorskich praw majątkowych wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Wynika to wprost z art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Jeżeli więc nie podpisano papierowej umowy albo dokumentu opatrzonego kwalifikowanym podpisem elektronicznym, zamawiający co do zasady nie nabył autorskich praw majątkowych do projektu.

Podobnie licencja wyłączna wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności na podstawie art. 67 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Inaczej wygląda licencja niewyłączna: ustawa nie wymaga dla niej formy pisemnej. W określonych okolicznościach sąd może więc uznać, że twórca udzielił zamawiającemu dorozumianej licencji niewyłącznej, np. jeżeli projekt został przekazany w celu użycia go w konkretnych materiałach reklamowych. Zakres takiej licencji zależy od ustaleń, celu umowy, korespondencji i zachowania stron.

Brak pisemnej umowy nie oznacza zatem automatycznie, że każde użycie projektu jest bezprawne. Oznacza jednak, że zamawiający nie może skutecznie twierdzić, że nabył pełne autorskie prawa majątkowe, jeżeli nie ma pisemnej umowy przenoszącej prawa. Ma to duże znaczenie przy dalszym odsprzedawaniu projektu, modyfikowaniu go, wykorzystywaniu na nowych polach eksploatacji albo przekazywaniu go innym podmiotom.

Pola eksploatacji i zakres korzystania z projektu

Umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe albo umowa licencyjna obejmuje tylko pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione. Tak stanowi art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Jeżeli umowa przewiduje wykorzystanie ulotki w druku, nie oznacza to automatycznie prawa do używania projektu w reklamach internetowych, mediach społecznościowych, na stronie WWW czy w kampanii płatnej.

Przykładowe pola eksploatacji wymienia art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Obejmują one m.in. utrwalanie i zwielokrotnianie utworu określoną techniką, obrót oryginałem albo egzemplarzami oraz rozpowszechnianie utworu w inny sposób, w tym publiczne udostępnianie tak, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym. To ostatnie pole ma szczególne znaczenie przy publikacji projektu w Internecie.

Jeżeli w umowie nie określono wynagrodzenia za korzystanie z utworu, istotny jest art. 43 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym jeżeli z umowy nie wynika, że przeniesienie praw albo udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. Z kolei art. 45 tej ustawy przewiduje, że jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji.

Jakich roszczeń można dochodzić przy bezprawnym używaniu logo lub ulotki?

Jeżeli zamawiająca osoba używa projektu bez wymaganej zgody albo poza zakresem udzielonej licencji, twórca może korzystać z roszczeń przewidzianych w art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przepis ten pozwala żądać od naruszającego m.in. zaniechania naruszania, usunięcia skutków naruszenia, naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych albo przez zapłatę sumy pieniężnej odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia, a także wydania uzyskanych korzyści.

Jeżeli naruszono autorskie prawa osobiste, np. pominięto oznaczenie autorstwa, przypisano sobie autorstwo projektu albo zniekształcono utwór, zastosowanie ma art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Twórca może żądać zaniechania działania, usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożenia publicznego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, a gdy naruszenie było zawinione - także zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

W sprawach oczywistych warto zacząć od pisemnego wezwania do zapłaty i zaprzestania naruszeń. W wezwaniu należy wskazać projekt, podstawę roszczeń, kwotę wynagrodzenia lub odszkodowania, termin zapłaty, żądanie usunięcia materiałów oraz zapowiedź skierowania sprawy do sądu. Przy roszczeniach związanych z projektami graficznymi pomocne może być porównanie podobnych spraw, np. dotyczących żądania zapłaty za wykorzystanie zdjęcia bez licencji.

Czy można żądać usunięcia konta na Facebooku?

Zasadniczo nie żąda się usunięcia całego konta w mediach społecznościowych tylko dlatego, że opublikowano na nim cudzy projekt. Roszczenie powinno być proporcjonalne i dotyczyć naruszenia. W praktyce można żądać usunięcia konkretnych postów, grafik, zdjęć profilowych, banerów, reklam lub plików zawierających bezprawnie użyty projekt.

Można również zgłosić naruszenie praw autorskich operatorowi platformy. Takie zgłoszenie nie zastępuje roszczeń wobec osoby, która używa projektu, ale często pozwala szybciej doprowadzić do zablokowania materiału. Warto zachować kopię zgłoszenia i odpowiedź platformy, ponieważ mogą być dowodem w dalszym sporze.

Terminy przedawnienia - kiedy trzeba działać?

Terminy przedawnienia zależą od podstawy roszczenia. Roszczenia z umowy o dzieło przedawniają się z upływem 2 lat od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane - od dnia, w którym zgodnie z umową miało być oddane. Wynika to z art. 646 Kodeksu cywilnego.

Do wielu roszczeń majątkowych stosuje się art. 118 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - 3 lata, przy czym koniec terminu przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, jeżeli termin przedawnienia wynosi co najmniej 2 lata. W sprawach autorskich kwalifikacja roszczenia może być sporna, dlatego nie warto zwlekać z wezwaniem i pozwem.

Co zrobić krok po kroku?

Jeżeli twórca mieszka za granicą, np. w USA, nie wyklucza to dochodzenia roszczeń według prawa polskiego, zwłaszcza gdy druga strona działa w Polsce, ustalenia były związane z polskim rynkiem albo naruszenie jest kierowane do odbiorców w Polsce. W praktyce można działać przez pełnomocnika w Polsce i prowadzić korespondencję oraz postępowanie zdalnie.

FAQ

Źródła

• Art. 1 ust. 1, art. 1 ust. 3, art. 1 ust. 4, art. 16, art. 17, art. 41 ust. 2, art. 43 ust. 1, art. 45, art. 50, art. 53, art. 67 ust. 5, art. 78 ust. 1, art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Art. 118, art. 481, art. 627, art. 628 § 1, art. 642 § 1-2, art. 646 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.