Rozwód z hazardzistą a podział majątku małżeńskiego

Co wchodzi do majątku wspólnego, a co do osobistego?

Punktem wyjścia jest ustalenie, jaki ustrój majątkowy obowiązywał w małżeństwie. Jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej, z chwilą ślubu powstaje między nimi wspólność ustawowa na podstawie art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zgodnie z art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i osobistego oraz środki wskazane w tym przepisie, w tym środki emerytalne i subkonto ZUS.

To oznacza, że samo stwierdzenie „samochód kupiłam za swoje pieniądze” nie przesądza jeszcze, że auto należy wyłącznie do jednego małżonka. Jeżeli pieniądze pochodziły z wynagrodzenia za pracę pobranego już po ślubie, to co do zasady był to składnik majątku wspólnego.

Majątek osobisty każdego z małżonków określa art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Należą do niego m.in. przedmioty nabyte przed ślubem, przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, a także przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

W praktyce kluczowe jest więc źródło finansowania. Jeżeli samochód został kupiony z pieniędzy pochodzących np. z darowizny tylko dla Pani, sprzedaży Pani majątku sprzed ślubu albo z innych składników majątku osobistego, można powoływać się na art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i wykazywać, że auto weszło do majątku osobistego.

Dom na działce jednego małżonka – czy podlega podziałowi?

Jeżeli dom został wybudowany na działce należącej wyłącznie do jednego małżonka, zasadniczo nie staje się automatycznie majątkiem wspólnym. Zgodnie z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w sprawach nieunormowanych stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, a o własności budynku rozstrzyga tu także zasada z art. 48 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którą budynki trwale związane z gruntem są jego częścią składową. Właściciel gruntu jest więc co do zasady właścicielem domu.

Nie oznacza to jednak, że drugi małżonek niczego nie może żądać. Zastosowanie ma art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na majątek osobisty drugiego małżonka, a także może żądać zwrotu nakładów ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

W takiej sprawie sąd zwykle ustala:

• czy budowa była finansowana z majątku wspólnego, osobistego jednego małżonka albo z obu źródeł,
• jaka była wartość nakładów na dzień ustania wspólności albo na dzień orzekania – zależnie od rodzaju rozliczenia i ustaleń sądu,
• czy część środków nie została zużyta wyłącznie na zwykłe potrzeby rodziny bez trwałego zwiększenia wartości majątku.

W sprawach o większą wartość majątku sąd niemal zawsze korzysta z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości.

Czy hazard małżonka może uzasadniać rozwód z jego wyłącznej winy?

Tak, ale nie automatycznie. Zgodnie z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozwód jest dopuszczalny, gdy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia o winie, sąd co do zasady orzeka również, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia – art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Hazard może być potraktowany jako zawinione zachowanie, jeśli prowadził np. do ukrywania długów, kłamstw, zaniedbywania rodziny, trwonienia wspólnych pieniędzy, agresji albo całkowitego braku współdziałania dla dobra rodziny. Samo stwierdzenie uzależnienia nie przesądza jednak o wyłącznej winie – trzeba jeszcze wykazać związek między zachowaniem małżonka a rozpadem małżeństwa.

W praktyce pomocne bywają: historia rachunków bankowych, potwierdzenia przelewów do serwisów hazardowych, wiadomości, korespondencja z bankiem, umowy pożyczek, zeznania świadków, dokumentacja z terapii lub leczenia, a czasem także dowody na ukrywanie dochodów.

Jeżeli w sprawie pojawia się problem uzależnienia od hazardu i prób ograniczenia dostępu do gry, warto znać także kwestie publicznoprawne związane z reglamentacją hazardu, choć nie zastąpi to środków rodzinno-prawnych. Na ten temat można przeczytać tekst o zakazie wstępu do kasyna.

Nierówne udziały w majątku wspólnym – kiedy sąd może je ustalić?

Zasadą jest równość udziałów. Wynika ona z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Od tej zasady istnieje wyjątek: zgodnie z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania majątku wspólnego.

Przepis ten wymaga spełnienia dwóch przesłanek łącznie:

• ważnych powodów,
• różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Samo moralne potępienie zachowania małżonka nie wystarcza. Podobnie samo niższe zarobkowanie nie oznacza jeszcze podstaw do nierównych udziałów. Zgodnie z art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy ocenie stopnia przyczynienia się uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Dlatego małżonek, który zarabiał mniej, ale prowadził dom i zajmował się dziećmi, również przyczynia się do powstania majątku. Inaczej sąd może ocenić sytuację, gdy jeden z małżonków świadomie i długo trwonił zarobki, zatajał je, zadłużał rodzinę i nie wykonywał swoich obowiązków wobec rodziny.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że „ważne powody” należy rozumieć nie tylko ekonomicznie, ale też etycznie – jako takie okoliczności, które czynią niesprawiedliwym przyznanie jednemu z małżonków korzyści z majątku, do którego powstania w istotny sposób się nie przyczynił.

Czy można uniknąć spłaty hazardzisty przy podziale majątku?

Nie można z góry założyć, że sąd w ogóle nie przyzna drugiemu małżonkowi żadnej spłaty. To zależy od konkretnego stanu faktycznego, składu majątku, źródeł finansowania i jakości dowodów.

Możliwe są co najmniej cztery różne scenariusze:

Innymi słowy: brak spłaty jest możliwy tylko wtedy, gdy po rozliczeniu składu majątku, nakładów i udziałów okaże się, że drugi małżonek nie ma roszczenia o dopłatę albo jego udział jest istotnie niższy. Nie wynika to jednak z samego faktu uzależnienia.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawach o rozwód z winy oraz o nierówne udziały ciężar dowodu w praktyce spoczywa na osobie, która z tych twierdzeń wywodzi skutki prawne. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego to strona powołująca określone okoliczności musi je udowodnić.

Warto zgromadzić przede wszystkim:

• wyciągi z rachunków bankowych i kart płatniczych,
• historię przelewów do podmiotów prowadzących gry hazardowe lub pośredników płatności,
• umowy pożyczek, kredytów, limity na kartach, wezwania do zapłaty,
• korespondencję potwierdzającą ukrywanie hazardu lub przyznanie się do niego,
• dowody wydatków na budowę domu i źródła ich pokrycia,
• zeznania świadków znających sytuację rodziny,
• dokumenty potwierdzające, kto realnie utrzymywał dom i dzieci.

Jeżeli obawia się Pani dalszego uszczuplania dorobku, w niektórych sprawach warto rozważyć także wystąpienie o ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd z ważnych powodów na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa – art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Znaczenie długów hazardowych

Trzeba odróżnić podział aktywów od odpowiedzialności za długi. W postępowaniu o podział majątku sąd co do zasady dzieli aktywa, a nie rozstrzyga kompleksowo o wszystkich zobowiązaniach między małżonkami i wobec wierzycieli. Jeżeli mąż zaciągał zobowiązania bez Pani zgody, znaczenie może mieć art. 41 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który określa zakres odpowiedzialności z majątku wspólnego za zobowiązania jednego z małżonków.

To, czy wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego, zależy od rodzaju zobowiązania i od tego, czy drugi małżonek wyraził zgodę. Sama analiza odpowiedzialności za konkretne długi wymaga jednak zawsze sprawdzenia treści umów, dat ich zawarcia i celu zadłużenia.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne zasady działają w praktyce, ale ostateczny wynik sprawy zawsze zależy od dokumentów i ustaleń sądu.

FAQ

Czy hazard małżonka zawsze daje podstawę do nierównego podziału majątku?

Nie. Na podstawie art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego trzeba wykazać jednocześnie ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Czy dom na mojej działce po rozwodzie będzie wspólny?

Co do zasady nie. Jeżeli działka należy do Pani majątku osobistego, dom jako część składowa gruntu również co do zasady do niego należy. Możliwe jest jednak rozliczenie nakładów na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy pensja wpływająca tylko na moje konto jest moim majątkiem osobistym?

Zwykle nie. Pobranie wynagrodzenia za pracę w trakcie wspólności ustawowej powoduje wejście tych środków do majątku wspólnego zgodnie z art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy rozwód z winy męża automatycznie oznacza brak spłaty przy podziale majątku?

Nie. Wina w rozwodzie i nierówne udziały w majątku to dwie odrębne kwestie. Wyrok rozwodowy może być ważnym argumentem dowodowym, ale nie zastępuje wykazania przesłanek z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można żądać rozdzielności majątkowej jeszcze przed rozwodem?

Tak. Zgodnie z art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej z ważnych powodów.

Źródła

• art. 31, art. 33, art. 41, art. 43, art. 45, art. 46, art. 52, art. 56, art. 57 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 6 i art. 48 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące wykładni art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie „ważnych powodów” i stopnia przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego