Separacja nieformalna a alimenty od małżonka

Czy w separacji nieformalnej można żądać pieniędzy od męża lub żony?

Tak, ale trzeba odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli małżeństwo nadal trwa i nie ma jeszcze prawomocnego wyroku rozwodowego ani orzeczenia separacji, podstawowym roszczeniem nie jest jeszcze świadczenie z art. 60 K.r.o., lecz obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zgodnie z art. 27 K.r.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Wykonanie tego obowiązku może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. W praktyce warto również ustalić, czy mąż pracujący za granicą musi utrzymywać żonę w Polsce.

To oznacza, że samo wyprowadzenie się jednego z małżonków albo zerwanie wspólnego pożycia nie powoduje automatycznie wygaśnięcia obowiązku finansowego wobec rodziny. Jeżeli rodzina nadal istnieje w sensie prawnym, a drugi małżonek nie dokłada się do kosztów życia, można dochodzić odpowiedniej kwoty przed sądem.

Separacja faktyczna a separacja orzeczona przez sąd

Separacja nieformalna, nazywana też faktyczną, to po prostu rozstanie małżonków bez orzeczenia sądu. Taka sytuacja nie jest odrębną instytucją ustawową. Z prawnego punktu widzenia małżeństwo nadal trwa, więc nadal istnieją obowiązki wynikające z art. 23 K.r.o. i art. 27 K.r.o.

Inaczej jest przy separacji sądowej. Zgodnie z art. 61¹ § 1 K.r.o. jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, aby sąd orzekł separację. Po prawomocnym orzeczeniu separacji stosuje się m.in. art. 60 K.r.o. na podstawie art. 61⁴ § 4 K.r.o., czyli pojawia się możliwość dochodzenia świadczeń między małżonkami w reżimie podobnym do alimentów po rozwodzie.

Dlatego odpowiedź na pytanie „czy mogę żądać alimentów w separacji nieformalnej?” brzmi: tak, ale najczęściej pod podstawą z art. 27 K.r.o. albo art. 28 K.r.o., a nie jeszcze z art. 60 K.r.o.

Podstawa prawna roszczenia w trakcie trwania małżeństwa

Najważniejszy jest art. 27 K.r.o. To właśnie z niego wynika obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania rodziny. Jeżeli jeden z małżonków sam opłaca czynsz, media, żywność, leki czy wydatki na dzieci, może żądać od drugiego odpowiedniego udziału.

Dodatkowo art. 28 § 1 K.r.o. stanowi, że jeżeli jeden z małżonków pozostających we wspólnym pożyciu nie spełnia ciążącego na nim obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, sąd może nakazać, ażeby wynagrodzenie za pracę albo inne należności przypadające temu małżonkowi były w całości lub w części wypłacane do rąk drugiego małżonka. W praktyce przepis ten bywa stosowany także przy separacji faktycznej, jeżeli mimo rozstania istnieją potrzeby rodziny wymagające ochrony.

Znaczenie ma tu uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, zgodnie z którą roszczenie z art. 27 K.r.o. może przysługiwać również małżonkowi żyjącemu w rozłączeniu, jeżeli wymaga tego dobro rodziny. Zakres zastosowania tego rozwiązania zależy jednak od konkretnych okoliczności sprawy.

Jeżeli więc rozstanie nastąpiło z przyczyn leżących po stronie jednego małżonka, a drugi ponosi ciężar utrzymania domu lub dzieci, argumentacja z art. 27 K.r.o. zwykle jest mocniejsza. Sam fakt konfliktu małżeńskiego nie wystarcza jeszcze do automatycznego zasądzenia pieniędzy.

Kiedy można żądać świadczeń z art. 60 K.r.o.?

Art. 60 K.r.o. dotyczy małżonków po rozwodzie, a na mocy art. 61⁴ § 4 K.r.o. odpowiednio także po orzeczeniu separacji. Nie jest to więc podstawowy przepis dla separacji nieformalnej.

Zgodnie z art. 60 § 1 K.r.o. małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Z kolei art. 60 § 2 K.r.o. przewiduje dalej idące uprawnienie, gdy jeden małżonek został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego.

Jeżeli więc planowane jest wniesienie pozwu o rozwód albo o separację sądową, można rozważyć złożenie w tym postępowaniu także wniosku o zabezpieczenie na czas procesu. Podstawę procesową daje art. 730 § 1 i art. 730¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, a w sprawach małżeńskich także przepisy o zabezpieczeniu roszczeń na czas trwania postępowania.

Od czego zależy wysokość kwoty zasądzanej przez sąd?

W sprawach między małżonkami sąd nie opiera się wyłącznie na samych zarobkach stron. Bada całą sytuację rodziny: koszty mieszkania, wyżywienia, leczenia, dojazdów, edukacji dzieci, rat kredytu zaciągniętego na potrzeby rodziny oraz realne możliwości zarobkowe i majątkowe obojga małżonków.

Przy art. 27 K.r.o. punktem odniesienia są potrzeby rodziny, a nie wyłącznie indywidualne potrzeby jednego małżonka. Jeżeli jednak po rozstaniu jedna osoba samotnie utrzymuje mieszkanie i dzieci, to właśnie te wydatki zwykle uzasadniają żądaną kwotę.

W praktyce sądowej ważne są nie tylko faktyczne dochody, lecz także możliwości zarobkowe. Jeżeli małżonek celowo obniża dochody albo pracuje poniżej kwalifikacji, sąd może uwzględnić to przy ocenie sprawy. Analogicznie dzieje się w klasycznych sprawach alimentacyjnych na podstawie art. 135 § 1 K.r.o.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawie o przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny lub o świadczenie po orzeczeniu separacji albo rozwodu kluczowe są dowody. Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne, a art. 232 K.p.c. nakłada na strony obowiązek wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Warto więc przygotować:

• umowę najmu lub dokumenty dotyczące mieszkania,
• rachunki za czynsz, media, Internet, leki, żywność i wydatki szkolne,
• potwierdzenia przelewów,
• zaświadczenie o swoich dochodach,
• informacje o dochodach i majątku małżonka, jeśli są dostępne,
• wiadomości, e-maile lub SMS-y pokazujące odmowę łożenia na rodzinę,
• zeznania świadków, jeżeli potwierdzają rozstanie lub brak wsparcia finansowego.

Jeżeli problem dotyczy głównie kosztów mieszkania, pomocne mogą być także materiały omawiające opłaty w separacji.

Jaki pozew lub wniosek złożyć?

Wybór drogi zależy od celu:

• jeżeli chce Pani tylko uzyskać udział małżonka w bieżących kosztach utrzymania rodziny, zwykle właściwe jest powództwo o przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny na podstawie art. 27 K.r.o.;
• jeżeli chodzi o kierowanie części wynagrodzenia małżonka bezpośrednio do Pani rąk, można oprzeć żądanie na art. 28 § 1 K.r.o.;
• jeżeli planowany jest rozwód albo separacja sądowa, można równolegle dochodzić zabezpieczenia na czas procesu i później rozważać roszczenia z art. 60 K.r.o.

Sprawy z art. 27 K.r.o. i art. 28 K.r.o. rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Właściwość miejscową ustala się według zasad z K.p.c., a w praktyce często wybiera się sąd miejsca zamieszkania pozwanego albo – w sprawach alimentacyjnych i podobnych – sąd korzystniejszy procesowo dla uprawnionego, jeżeli przepisy na to pozwalają.

W pozwie trzeba wskazać konkretną kwotę miesięczną, opisać potrzeby rodziny, uzasadnić brak udziału drugiego małżonka i dołączyć dokumenty. Dobrze jest też wnosić o zabezpieczenie roszczenia na czas trwania postępowania, bo postępowanie może potrwać kilka miesięcy.

Czy wina ma znaczenie przy separacji nieformalnej?

W sprawach opartych na art. 27 K.r.o. sąd nie prowadzi formalnego rozstrzygnięcia o winie za rozkład pożycia tak jak w wyroku rozwodowym na podstawie art. 57 K.r.o. Nie znaczy to jednak, że okoliczności rozstania są obojętne.

Jeżeli jeden z małżonków opuścił rodzinę, przestał łożyć na wspólny dom, dopuszczał się przemocy lub uzależnienia, to takie fakty mogą mieć znaczenie przy ocenie, czy i w jakim zakresie drugi małżonek powinien otrzymać ochronę finansową. Jest to jednak zawsze ocena konkretnego stanu faktycznego, a nie automatyzm.

Formalne rozstrzygnięcie o winie ma zasadnicze znaczenie dopiero przy rozwodzie albo separacji sądowej, zwłaszcza w kontekście art. 60 § 2 K.r.o.

Czy sąd przychyli się do żądania w opisanej sytuacji?

Przy dochodach jednego małżonka wyraźnie wyższych od dochodów drugiego oraz przy ponoszeniu przez Panią kosztów mieszkania i utrzymania domu istnieją realne podstawy do wystąpienia z roszczeniem. Nie da się jednak uczciwie przesądzić wyniku bez znajomości pełnych danych: czy są dzieci, jakie są wszystkie koszty, czy mąż ponosi inne usprawiedliwione wydatki, czy faktycznie nie uczestniczy w utrzymaniu rodziny i jakie są przyczyny rozstania.

Jeżeli nie ma jeszcze rozwodu ani separacji sądowej, praktyczniej jest mówić o roszczeniu z art. 27 K.r.o. lub art. 28 K.r.o., a nie o klasycznych alimentach między byłymi małżonkami. To ważne także przy formułowaniu pozwu.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać dochodzenie pieniędzy od małżonka podczas separacji faktycznej.

FAQ

Czy separacja nieformalna daje automatycznie prawo do alimentów od małżonka?

Nie. Samo rozstanie nie wystarcza. Najczęściej podstawą roszczenia jest art. 27 K.r.o., czyli obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, a nie jeszcze art. 60 K.r.o.

Czy mogę żądać pieniędzy, jeśli nie mamy jeszcze rozwodu?

Tak. Dopóki małżeństwo trwa, można dochodzić udziału małżonka w kosztach utrzymania rodziny na podstawie art. 27 K.r.o., a w określonych przypadkach także korzystać z art. 28 § 1 K.r.o.

Czy brak dzieci wyklucza roszczenie?

Nie zawsze. Art. 27 K.r.o. dotyczy potrzeb rodziny, a rodzina to nie tylko dzieci. Znaczenie mają jednak konkretne okoliczności, w tym to, czy mimo rozłączenia nadal istnieją potrzeby rodzinne uzasadniające świadczenie.

Jak długo trwa taka sprawa?

To zależy od sądu i stopnia sporu między stronami. Dlatego warto rozważyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia na czas procesu, aby nie czekać na prawomocny wyrok.

Czy sąd będzie badał moje rachunki i wydatki?

Tak. Trzeba wykazać realne koszty utrzymania oraz to, że drugi małżonek nie partycypuje w nich w odpowiednim zakresie. Im lepiej udokumentowane wydatki, tym większa szansa na skuteczne dochodzenie roszczenia.

Źródła

• art. 23, art. 27, art. 28 § 1, art. 56, art. 57, art. 60, art. 61¹ § 1, art. 61⁴ § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 232, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86