Pomyłka we wniosku kredytowym a zarzut oszustwa

Czy pomyłka we wniosku kredytowym to od razu przestępstwo?

Nie. Sama pomyłka, omyłkowe dołączenie złego załącznika albo szybkie wycofanie wniosku po zauważeniu błędu nie przesądzają jeszcze o odpowiedzialności karnej. W prawie karnym znaczenie ma nie tylko to, że dokument zawierał nieprawdziwą informację, ale przede wszystkim czy działał Pan umyślnie oraz w jakim celu.

W praktyce w sprawach kredytowych organy ścigania analizują najczęściej dwa przepisy:

• art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny — oszustwo,
• art. 297 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny — tzw. oszustwo kredytowe, czyli przedłożenie podrobionego, przerobionego, poświadczającego nieprawdę albo nierzetelnego dokumentu lub nierzetelnego, pisemnego oświadczenia w celu uzyskania m.in. kredytu.

To ważne rozróżnienie, bo w potocznym języku mówi się o „wyłudzeniu kredytu”, natomiast z punktu widzenia przepisów stan faktyczny może podpadać pod różne typy czynów zabronionych.

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego

Zgodnie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, odpowiedzialności podlega ten, kto „w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu albo niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania”.

Dla odpowiedzialności z tego przepisu istotne są łącznie m.in. następujące elementy:

• działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej,
• wprowadzenie w błąd albo wykorzystanie błędu,
• niekorzystne rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego, np. bank,
• zamiar umyślny po stronie sprawcy.

W orzecznictwie przyjmuje się, że „mienie” w rozumieniu tego przepisu obejmuje szeroko rozumianą sytuację majątkową. Tak wskazał Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z 15 czerwca 2007 r., sygn. I KZP 13/07.

W praktyce przy kredycie problem z art. 286 § 1 Kodeksu karnego pojawia się najczęściej wtedy, gdy ktoś od początku chce doprowadzić bank do wypłaty środków na podstawie fałszywego obrazu swojej sytuacji, np. co do dochodów, zatrudnienia, zobowiązań albo tożsamości.

Oszustwo kredytowe z art. 297 § 1 Kodeksu karnego

W sprawach dotyczących wniosków kredytowych jeszcze częściej znaczenie ma art. 297 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem karalne jest przedłożenie, w celu uzyskania dla siebie lub kogo innego od banku albo innej jednostki prowadzącej podobną działalność gospodarczą, m.in. kredytu, podrobionego, przerobionego, poświadczającego nieprawdę albo nierzetelnego dokumentu albo nierzetelnego, pisemnego oświadczenia dotyczącego okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania takiego świadczenia.

To oznacza, że odpowiedzialność może być rozważana nawet wtedy, gdy bank ostatecznie nie wypłacił pieniędzy. Dla tego przepisu kluczowe jest już samo przedłożenie określonych dokumentów lub oświadczeń w celu uzyskania kredytu.

Dlatego w opisanej sytuacji trzeba odróżnić:

Jeżeli chce Pan porównać podobne stany faktyczne, warto przeanalizować także poświadczenie nieprawdy we wniosku kredytowym.

Dlaczego wycofanie wniosku ma znaczenie?

Jeżeli po wysłaniu dokumentów sam zorientował się Pan, że załączniki są błędne, i następnie wycofał wniosek, to jest to okoliczność dla Pana korzystna. Może ona wskazywać, że nie chciał Pan doprowadzić banku do udzielenia kredytu na podstawie nieprawdziwych danych.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że sprawa jest całkowicie zamknięta. Organ ścigania będzie zwykle sprawdzał:

• jakie dokładnie dokumenty zostały złożone,
• czy były one obiektywnie fałszywe, nierzetelne albo poświadczające nieprawdę,
• czy pochodziły od Pana, pracodawcy albo osoby trzeciej,
• czy błąd był oczywisty i możliwy do racjonalnego wyjaśnienia,
• czy podjął Pan działania korygujące z własnej inicjatywy,
• czy bank zdążył podjąć decyzję lub uruchomić środki.

W praktyce istotne znaczenie mają maile do banku, historia korespondencji, data wycofania wniosku, rozmowy z doradcą, wersje dokumentów oraz przyczyna pomyłki.

Wezwanie na policję w charakterze świadka — co to oznacza?

Jeżeli został Pan wezwany w charakterze świadka, to na tym etapie nie jest Pan osobą, której przedstawiono zarzut. Świadek ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania, chyba że w konkretnej sytuacji przysługuje mu prawo odmowy zeznań lub odpowiedzi na pytanie.

W szczególności należy pamiętać o art. 183 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Jeżeli więc w toku przesłuchania okaże się, że pytania mogą prowadzić do samoobciążenia, warto zachować ostrożność i rozważyć skorzystanie z tego uprawnienia. Ocena, kiedy i jak z niego skorzystać, zależy od konkretnego przebiegu przesłuchania.

Na marginesie: gdyby doszło do zmiany statusu procesowego i przedstawienia zarzutów, zastosowanie ma m.in. art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego — oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia lub odmówić ich składania.

Jak przygotować się do przesłuchania?

Najbezpieczniej przygotować się rzeczowo i spokojnie. Przed przesłuchaniem warto:

1. ustalić chronologię: kiedy złożono wniosek, kiedy zauważono błąd, kiedy go wycofano,
2. zebrać korespondencję z bankiem, screeny, maile i potwierdzenia wysyłki,
3. sprawdzić, jaki dokładnie załącznik był błędny i skąd pochodził,
4. przygotować krótkie, spójne wyjaśnienie bez domysłów i zbędnych interpretacji,
5. nie zgadywać w trakcie przesłuchania — jeśli czegoś Pan nie pamięta, lepiej to uczciwie powiedzieć.

Jeżeli sprawa dotyczy np. wynagrodzenia, zaświadczenia od pracodawcy albo danych wpisanych do formularza, warto wcześniej ustalić, kto sporządzał dokument i czy nie doszło do zwykłej omyłki technicznej. W podobnych sprawach pojawiają się też fałszywe zaświadczenie o zarobkach.

Kiedy ryzyko odpowiedzialności karnej rośnie?

Ryzyko jest wyraźnie większe, gdy z materiału wynika, że wnioskodawca działał świadomie, np.:

• sam przerobił dokument,
• wiedział, że zaświadczenie o dochodach jest nieprawdziwe,
• zataił istotne zobowiązania lub fikcyjne zatrudnienie,
• złożył nierzetelne pisemne oświadczenie, choć znał rzeczywisty stan rzeczy,
• dążył do wypłaty środków mimo świadomości nieprawdziwości danych.

W takich przypadkach analiza może obejmować nie tylko art. 286 § 1 k.k. i art. 297 § 1 k.k., ale czasem także inne przepisy, np. dotyczące dokumentów, w zależności od tego, kto dokument sporządził i w jaki sposób został użyty.

Co wynika z opisanego stanu faktycznego?

Przy założeniu, że rzeczywiście doszło wyłącznie do pomyłki, a po jej wykryciu wniosek został wycofany, nie ma podstaw do automatycznego przyjęcia, że popełnił Pan przestępstwo. Szczególnie istotne są tu:

• brak oczywistego zamiaru oszukania banku,
• własna inicjatywa w skorygowaniu sytuacji,
• brak finalnego uzyskania kredytu, jeśli środki nie zostały wypłacone,
• status świadka, a nie podejrzanego, na obecnym etapie.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że ostateczna ocena zawsze zależy od konkretnego materiału dowodowego. Jeżeli np. błędne załączniki były obiektywnie nierzetelne, a ich treść mogła istotnie wpływać na decyzję kredytową, organ może dalej wyjaśniać, czy był to przypadek, czy działanie zamierzone.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne sprawy mogą być oceniane zupełnie inaczej w zależności od zamiaru, treści dokumentów i reakcji po wykryciu błędu.

FAQ

Czy samo wezwanie na policję oznacza, że będę miał zarzuty?

Nie. Wezwanie w charakterze świadka oznacza tylko, że organ chce Pana przesłuchać. O przedstawieniu zarzutów decyduje dopiero zgromadzony materiał dowodowy.

Czy wycofanie wniosku kredytowego chroni przed odpowiedzialnością?

Może działać na Pana korzyść, ale nie daje automatycznej ochrony. Nadal badane są zamiar, treść dokumentów i to, czy doszło do ich świadomego użycia w celu uzyskania kredytu.

Czy pomyłka w załączniku to to samo co fałszywy dokument?

Nie. Fałszywy lub nierzetelny dokument zakłada obiektywną nieprawdziwość istotnych danych, a odpowiedzialność karna wymaga jeszcze ustalenia strony podmiotowej, czyli co najmniej umyślności. Zwykła omyłka nie jest automatycznie przestępstwem.

Czy podczas przesłuchania mogę odmówić odpowiedzi na pytanie?

Tak, jako świadek może Pan skorzystać z art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego, jeśli odpowiedź mogłaby narazić Pana lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Czy w sprawach kredytowych zawsze stosuje się art. 286 k.k.?

Nie. Bardzo często właściwy jest także art. 297 § 1 k.k. dotyczący przedkładania nierzetelnych dokumentów lub oświadczeń w celu uzyskania kredytu. Kwalifikacja zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 286 § 1 oraz art. 297 § 1 – ISAP.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 175 § 1 oraz art. 183 § 1 – ISAP.

3. Postanowienie Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2007 r., sygn. I KZP 13/07.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z 19 lipca 2007 r., sygn. V KK 384/06.

5. Wyrok Sądu Najwyższego z 3 kwietnia 2007 r., sygn. III KK 362/06.

6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2002 r., sygn. IV KKN 135/00.