Niekorzystne rozporządzenie mieniem a oszustwo

Kiedy dochodzi do niekorzystnego rozporządzenia mieniem?

W opisanej sytuacji znajomy otrzymał samochód dostawczy oraz kartę paliwową przeznaczoną do tankowania konkretnego pojazdu. Jeżeli następnie zamienił tablice rejestracyjne, aby zatankować inny samochód na koszt właściciela karty, trzeba rozważyć odpowiedzialność za oszustwo z art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.

Przepis art. 286 § 1 Kodeksu karnego stanowi: „Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”. W praktyce warto również ustalić, czy ukrycie pożyczki przed żoną to oszustwo i jak sprawdzić dług męża.

W praktyce niekorzystne rozporządzenie mieniem oznacza taką decyzję dotyczącą majątku, która pogarsza sytuację majątkową pokrzywdzonego albo innej osoby. Może to być zapłata, wydanie towaru, zwiększenie zadłużenia, obciążenie fakturą, utrata możliwości dochodzenia należności albo inne ekonomicznie niekorzystne przesunięcie. Przy karcie paliwowej niekorzystne rozporządzenie może polegać na tym, że właściciel karty zostaje obciążony kosztem paliwa, którego nie zamierzał finansować.

Ważne jest, że zgodnie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego osoba wprowadzona w błąd nie musi być tą samą osobą, która ostatecznie ponosi szkodę. Przepis mówi o doprowadzeniu „innej osoby” do rozporządzenia „własnym lub cudzym mieniem”. Dlatego w sprawach z kartą paliwową w błąd może zostać wprowadzony np. pracownik stacji, operator systemu rozliczeniowego albo właściciel karty, a szkoda może obciążyć firmę lub osobę, na którą wystawiono rozliczenie.

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego - jakie elementy trzeba wykazać?

Aby zachowanie sprawcy mogło zostać zakwalifikowane jako oszustwo, muszą wystąpić łącznie elementy wynikające z art. 286 § 1 Kodeksu karnego: działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wprowadzenie w błąd albo wyzyskanie błędu, doprowadzenie do niekorzystnego rozporządzenia mieniem oraz związek przyczynowy między błędem a rozporządzeniem.

Korzyść majątkowa nie musi przypaść bezpośrednio sprawcy. Art. 115 § 4 Kodeksu karnego wskazuje, że korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie, jak i dla kogo innego. Jeżeli więc sprawca tankuje samochód należący do osoby trzeciej, ale robi to na cudzy koszt i świadomie doprowadza do obciążenia właściciela karty, element korzyści majątkowej nadal może być spełniony.

Niekorzystne rozporządzenie mieniem jako skutek oszustwa

Aktualne pozostaje stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2000 r., sygn. akt V KKN 207/00: „niekorzystne rozporządzenie mieniem, jako skutek oszustwa, ogólnie rzecz ujmując, oznacza pogorszenie sytuacji majątkowej pokrzywdzonego, chociaż nie musi polegać na spowodowaniu efektywnej szkody. Termin »mienie« używany jest w znamionach przestępstwa oszustwa jako synonim majątku, a więc całokształtu sytuacji majątkowej danego podmiotu”.

To oznacza, że dla oceny sprawy nie zawsze trzeba wykazać, że pokrzywdzony zapłacił już fakturę. W wielu przypadkach wystarczy, że powstało niekorzystne zobowiązanie, obciążenie rachunku albo realne ryzyko uszczuplenia majątku. Jeżeli jednak pokrzywdzony zapłacił za paliwo, łatwiej wykazać konkretną wysokość szkody.

W sprawach o bezprawne użycie karty paliwowej istotne będą także warunki korzystania z karty. Jeżeli karta była przypisana wyłącznie do jednego pojazdu, a sprawca wiedział o tym i mimo to pozorował tankowanie pojazdu uprawnionego, przemawia to za celowym wprowadzeniem w błąd. Ocena zawsze zależy jednak od dowodów: treści zgody na użyczenie auta, zakresu upoważnienia, zachowania sprawcy po zdarzeniu oraz tego, czy próbował ukryć transakcję.

Dlaczego samo niewywiązanie się z umowy nie zawsze jest oszustwem?

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego wymaga zamiaru bezpośredniego kierunkowego. Sprawca musi chcieć osiągnąć korzyść majątkową właśnie przez wprowadzenie w błąd albo wykorzystanie błędu. Nie wystarcza sam fakt, że ktoś nie oddał pieniędzy, nie zapłacił faktury albo nie wykonał zobowiązania cywilnego.

Ten kierunek wykładni występuje w utrwalonym orzecznictwie. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1973 r., OSNPG 1974, nr 7, poz. 7, podkreślono znaczenie zamiaru sprawcy. Również w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1980 r. wskazano, że sam fakt niezwrócenia pożyczki mimo upomnień nie wypełnia automatycznie znamion oszustwa.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 kwietnia 1999 r., sygn. akt II AKa 48/99: „do przypisania oszustwa konieczne jest ustalenie, że występując o udzielenie pożyczki, kredytu lub innego płatnego świadczenia, sprawca działał z zamiarem jego niezwrócenia lub niespłacenia. Należy dodać, że sam fakt zadłużenia nie może decydować o zamiarze wyłudzenia, a dopiero powiązanie różnych okoliczności związanych z zawieranymi umowami kredytowymi lub innymi transakcjami może pozwolić na wyprowadzenie wniosków o zamiarze oskarżonego”.

W opisanym przypadku istotna różnica polega na tym, że sprawca miał nie tylko nie rozliczyć kosztów, ale dodatkowo miał podstępnie zamienić tablice rejestracyjne, aby karta zadziałała przy innym pojeździe. Taka okoliczność może wskazywać nie na zwykły spór cywilny, lecz na świadome obejście zasad korzystania z karty.

Jakie dowody zebrać przed zgłoszeniem sprawy?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa będzie skuteczniejsze, jeżeli od razu wskaże Pan konkretne fakty i dowody. W sprawach dotyczących karty paliwowej warto zebrać w szczególności:

• umowę, regulamin albo zasady korzystania z karty paliwowej, zwłaszcza zapis o przypisaniu karty do konkretnego pojazdu,
• faktury, paragony, zestawienia tankowań i historię transakcji,
• numer rejestracyjny pojazdu, do którego karta była przypisana, oraz numer pojazdu faktycznie zatankowanego,
• dowody zamiany tablic rejestracyjnych, np. zdjęcia, nagrania, świadków, dane z monitoringu,
• korespondencję ze znajomym, w której przyznaje się do użycia karty, odmawia zapłaty albo przedstawia wyjaśnienia,
• wezwanie do zapłaty i potwierdzenie jego doręczenia, jeżeli zostało wysłane.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1986 r., sygn. akt II KR 134/86, „nieprawidłowe odzwierciedlenie rzeczywistości w świadomości rozporządzającego mieniem stanowić ma więc rezultat podejmowanych przez sprawcę działań”. W praktyce warto więc pokazać, jakie konkretne działania sprawcy spowodowały błąd: zamiana tablic, podanie nieprawdziwych danych, wykorzystanie zaufania albo zatajenie faktycznego celu użycia karty.

Gdzie zgłosić oszustwo i czego żądać?

Zawiadomienie o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji albo w prokuraturze. Podstawą jest art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić prokuratora lub Policję.

Jeżeli zawiadamiający jest pokrzywdzonym, ma status wynikający z art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego, czyli jest osobą, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. W zawiadomieniu warto jasno wskazać, że domaga się Pan ścigania sprawcy, przesłuchania wskazanych świadków, zabezpieczenia monitoringu oraz ustalenia danych pojazdu faktycznie zatankowanego.

Jeżeli organ odmówi wszczęcia postępowania albo je umorzy, pokrzywdzonemu co do zasady przysługuje zażalenie na podstawie art. 306 § 1 i § 1a Kodeksu postępowania karnego. Terminy i sposób zaskarżenia wynikają z pouczenia doręczonego wraz z postanowieniem, dlatego nie należy odkładać reakcji.

W sprawie karnej można także domagać się naprawienia szkody. Art. 46 § 1 Kodeksu karnego pozwala sądowi, w razie skazania, orzec obowiązek naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przestępstwem lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Równolegle, niezależnie od postępowania karnego, można rozważyć roszczenie cywilne o zapłatę na podstawie art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, jeżeli szkoda wynika z czynu niedozwolonego, albo na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego, jeżeli sprawca bez podstawy prawnej uzyskał korzyść kosztem pokrzywdzonego.

Czy sprawa może być ścigana na wniosek?

Co do zasady oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego jest ścigane z urzędu. Wyjątek przewiduje art. 286 § 4 Kodeksu karnego: jeżeli czyn popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Pojęcie osoby najbliższej określa art. 115 § 11 Kodeksu karnego. Obejmuje ono m.in. małżonka, wstępnego, zstępnego, rodzeństwo, osobę przysposobioną i jej małżonka oraz osobę pozostającą we wspólnym pożyciu. Zwykły znajomy co do zasady nie jest osobą najbliższą w rozumieniu tego przepisu, więc w typowej sprawie przeciwko znajomemu nie trzeba składać odrębnego wniosku o ściganie, choć w zawiadomieniu i tak warto wyraźnie napisać, że żąda się ścigania sprawcy.

Jakie kary grożą za oszustwo?

Za oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli sprawa ma mniejszą wagę, art. 286 § 3 Kodeksu karnego przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do 2 lat. Ocena, czy zachodzi wypadek mniejszej wagi, zależy od całokształtu okoliczności, w tym wartości szkody, sposobu działania, stopnia podstępu, relacji między stronami i zachowania sprawcy po zdarzeniu.

Przy oszustwie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego termin przedawnienia karalności wynosi co do zasady 15 lat, ponieważ jest to występek zagrożony karą pozbawienia wolności przekraczającą 5 lat; wynika to z art. 101 § 1 pkt 2a Kodeksu karnego. Jeżeli w tym okresie wszczęto postępowanie przeciwko osobie, zastosowanie może mieć także art. 102 Kodeksu karnego, który przedłuża okres karalności na zasadach wskazanych w tym przepisie.

FAQ

Źródła

• Art. 286 § 1, § 3 i § 4, art. 115 § 4 i § 11, art. 46 § 1, art. 101 § 1 pkt 2a oraz art. 102 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.
• Art. 49 § 1, art. 304 § 1, art. 304b oraz art. 306 § 1 i § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.
• Art. 415 i art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2000 r., sygn. akt V KKN 207/00.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1986 r., sygn. akt II KR 134/86.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 kwietnia 1999 r., sygn. akt II AKa 48/99.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1973 r., OSNPG 1974, nr 7, poz. 7.