Pracownik przywłaszczył pieniądze od klientów – jak odzyskać środki?

Jak ocenić sytuację prawną

W opisanym stanie faktycznym nie chodzi wyłącznie o „nieuczciwość pracownika”, ale o możliwe przestępstwo przeciwko mieniu. Jeżeli kierowca odbierał pieniądze należne firmie i zatrzymywał je dla siebie, to zasadniczo należy rozważyć przede wszystkim przywłaszczenie powierzonego mienia z art. 284 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy sprawca przywłaszcza sobie rzecz ruchomą albo prawo majątkowe, które zostały mu powierzone.

Jeżeli mechanizm polegał dodatkowo na celowym wprowadzaniu pracodawcy w błąd, np. przez fałszywe rozliczenia, zatajanie pobranych kwot lub przesyłanie dokumentów mających ukryć brak wpłat, możliwa bywa także kwalifikacja z art. 286 § 1 Kodeksu karnego, czyli oszustwo. To jednak zależy od szczegółów: kto był wprowadzany w błąd, w jaki sposób i na jakim etapie dochodziło do niekorzystnego rozporządzenia mieniem.

Gdy pracownik pobierał pieniądze „na firmę”, a potem je zatrzymywał, w praktyce częściej właściwsza okazuje się kwalifikacja jako przywłaszczenie lub sprzeniewierzenie. Zobacz też: art. 284 K.k. - szczegóły.

Czy kontrahent ma obowiązek udostępnić dane o wypłatach

Co do zasady warto wystąpić do kontrahenta na piśmie o wydanie informacji i dokumentów dotyczących rozliczeń wykonanych z Państwa firmą: dat dostaw, numerów kwitów wagowych, kwot wypłaconych gotówką, danych osoby odbierającej należność, potwierdzeń odbioru, zapisów monitoringu i korespondencji. Jeżeli pieniądze dotyczyły Państwa towaru i Państwa rozliczeń handlowych, wniosek ma uzasadnienie biznesowe i dowodowe.

Nie ma jednak przepisu, który w każdej sytuacji nakazywałby prywatnemu kontrahentowi spełnić takie żądanie na sam telefon lub zwykły e-mail. W praktyce kontrahent może zasłaniać się procedurami wewnętrznymi, ochroną dokumentacji albo sporem co do umocowania pracownika. Dlatego najlepiej wysłać formalne pismo z żądaniem wydania kopii dokumentów i wskazaniem, że chodzi o ustalenie szkody oraz przygotowanie zawiadomienia o przestępstwie.

Jeżeli kontrahent odmówi, nie zamyka to sprawy. W toku postępowania przygotowawczego prokurator lub Policja mogą żądać wydania rzeczy i dokumentów na podstawie art. 217 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, a w razie potrzeby dokonać ich zatrzymania procesowego. To często najskuteczniejsza droga zdobycia pełnej dokumentacji.

Jakie dowody trzeba zabezpieczyć

Przed złożeniem zawiadomienia warto zgromadzić wszystko, co pokaże schemat działania i wysokość szkody. Najczęściej są to:

• umowa o pracę, zakres obowiązków, pełnomocnictwa i upoważnienia pracownika,
• zlecenia wyjazdów, karty drogowe, GPS, ewidencja tras,
• kwity wagowe, WZ, faktury, rozliczenia gotówkowe i kasowe,
• korespondencja z kontrahentem, SMS-y, e-maile, komunikatory,
• monitoring z zakładu lub punktu odbioru,
• zeznania osób, które widziały odbiór gotówki albo rozliczenia,
• wewnętrzne zestawienie wszystkich podejrzanych dostaw i brakujących kwot.

Nie trzeba od razu mieć materiału „na wyrok”. Na etapie zawiadomienia wystarczy uprawdopodobnić, że doszło do zabronionego zachowania. Organ ścigania sam powinien podjąć dalsze czynności dowodowe zgodnie z art. 297 § 1 Kodeksu postępowania karnego, czyli m.in. ustalić, czy został popełniony czyn zabroniony i wykryć sprawcę.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa

Zawiadomienie można złożyć na Policji albo w prokuraturze. Nie ma tu sztywnego formularza, ale pismo powinno zawierać:

• dane zawiadamiającego,
• opis mechanizmu działania pracownika,
• okres, w którym dochodziło do pobierania gotówki,
• szacunkową lub wstępnie wyliczoną wysokość szkody,
• wskazanie dowodów i świadków,
• wniosek o zabezpieczenie dokumentów u kontrahenta,
• wniosek o przesłuchanie konkretnych osób.

Jako pokrzywdzony mają Państwo uprawnienia procesowe wynikające m.in. z art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego, ponieważ dobro prawne Państwa firmy zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przestępstwem. To daje możliwość składania wniosków dowodowych, przeglądania akt na zasadach ustawowych czy zaskarżania niektórych decyzji organów.

Jeżeli pracownik działał w sposób powtarzalny, przez wiele miesięcy, organ może badać, czy chodzi o czyn ciągły w rozumieniu art. 12 § 1 Kodeksu karnego. Ma to znaczenie dla opisu czynu, wartości szkody i wymiaru odpowiedzialności.

W podobnych stanach faktycznych, gdy pracownik kolektury przywłaszczał pieniądze obsługiwane w ramach obowiązków, kluczowe było szybkie zabezpieczenie dokumentów i przesłuchanie osób z miejsca rozliczeń.

Czy można odzyskać pieniądze w sprawie karnej

Tak. W postępowaniu karnym warto domagać się naprawienia szkody. Sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego. Dla pokrzywdzonego to często prostsze niż prowadzenie osobnego procesu cywilnego, choć wiele zależy od tego, czy szkoda została dobrze wykazana.

Można także złożyć wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody już na etapie postępowania przygotowawczego lub najpóźniej przed zakończeniem przewodu sądowego na rozprawie głównej. Dodatkowo, jeżeli sprawca ma majątek, prokurator może wystąpić o zabezpieczenie majątkowe na podstawie art. 291 § 1 Kodeksu postępowania karnego, aby zwiększyć szansę realnego odzyskania pieniędzy.

Roszczenia cywilne wobec pracownika

Niezależnie od drogi karnej można dochodzić od pracownika odszkodowania cywilnie. Jeżeli szkoda została wyrządzona umyślnie, pracownik odpowiada w pełnej wysokości na podstawie art. 122 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. To bardzo istotne, bo przy szkodzie nieumyślnej odpowiedzialność pracownika wobec pracodawcy jest ograniczona do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia zgodnie z art. 119 Kodeksu pracy, ale to ograniczenie nie działa przy winie umyślnej.

W praktyce przy celowym pobieraniu gotówki i ukrywaniu tego faktu najczęściej będzie chodziło właśnie o winę umyślną. To otwiera drogę do dochodzenia pełnej wartości szkody, odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz ewentualnych kosztów procesu.

Jeżeli rozważają Państwo działania pracownicze, zobacz również materiał o problemie, gdy pracownik kradzież w pracy powoduje spór także na tle wynagrodzenia.

Czy wolno potrącić brakujące kwoty z pensji

Samowolne potrącenie całej szkody z wynagrodzenia jest ryzykowne. Z wynagrodzenia za pracę można dokonywać potrąceń tylko w granicach i na zasadach określonych w art. 87–91 Kodeksu pracy. Potrącenie należności innych niż wskazane w ustawie wymaga co do zasady pisemnej zgody pracownika zgodnie z art. 91 § 1 Kodeksu pracy. Bezpieczniej jest więc dochodzić należności w postępowaniu karnym albo cywilnym niż „wyrównywać” szkodę jednostronnym potrąceniem.

Rozwiązanie umowy z pracownikiem

Jeżeli pracownik nadal jest zatrudniony, opisane zachowanie może uzasadniać rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, czyli z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych. Trzeba jednak pamiętać o terminie z art. 52 § 2 Kodeksu pracy – pracodawca ma 1 miesiąc od uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy.

Przed wręczeniem dyscyplinarki warto dobrze udokumentować ustalenia. Jeżeli stan faktyczny jest niejasny, najpierw lepiej zabezpieczyć dowody, bo spór pracowniczy może potem toczyć się równolegle ze sprawą karną.

Gdy pieniądze odebrała osoba bez formalnego umocowania

Jeżeli kontrahent wypłacał gotówkę osobie, która nie miała prawa odbierać należności, trzeba osobno ocenić odpowiedzialność kontrahenta. Znaczenie mają tu umowa, przyjęta praktyka rozliczeń, wcześniejsze upoważnienia i to, czy kontrahent miał podstawy sądzić, że działa wobec osoby uprawnionej. W niektórych przypadkach część roszczeń może być kierowana także do kontrahenta, ale to zależy od bardzo konkretnego stanu faktycznego.

Bywa też, że spór dotyczy tego, czy dana osoba działała jako pełnomocnik. Wtedy znaczenie ma zakres umocowania; przykładem jest sprawa o pełnomocnictwo do konta i wypłatę środków.

Tabela: najpraktyczniejsze działania krok po kroku

FAQ

Czy trzeba znać dokładną wysokość szkody przed zgłoszeniem sprawy?

Nie. Wystarczy rzetelnie opisać mechanizm działania i podać kwotę szacunkową albo minimalną pewną wartość szkody. Dokładne wyliczenie może zostać uzupełnione później.

Czy takie zachowanie to zawsze oszustwo?

Nie zawsze. Jeżeli pracownik odebrał pieniądze należne firmie i je zatrzymał, często trafniejsza jest kwalifikacja z art. 284 § 2 Kodeksu karnego. Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego wchodzi w grę zwłaszcza wtedy, gdy kluczowe było wprowadzenie kogoś w błąd.

Czy kontrahent może odmówić wydania dokumentów?

W praktyce może odmówić dobrowolnie, ale wtedy dokumenty mogą zostać zażądane przez organ prowadzący postępowanie karne na podstawie Kodeksu postępowania karnego.

Czy można odzyskać całą szkodę od pracownika?

Jeżeli szkoda została wyrządzona umyślnie, pracownik odpowiada wobec pracodawcy w pełnej wysokości na podstawie art. 122 Kodeksu pracy.

Czy wolno zabrać brakującą kwotę z wynagrodzenia pracownika?

Co do zasady nie wolno zrobić tego dowolnie. Potrącenia z pensji są ściśle ograniczone przez art. 87–91 Kodeksu pracy i zwykle wymagają podstawy ustawowej albo pisemnej zgody pracownika.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 12 § 1, art. 46 § 1, art. 284 § 2, art. 286 § 1 – ISAP.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 49 § 1, art. 217 § 1, art. 291 § 1, art. 297 § 1.
3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 52 § 1 pkt 1, art. 52 § 2, art. 87–91, art. 119, art. 122.
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 481 § 1.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2002 r., IV KKN 135/00.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 18 grudnia 2015 r., II AKa 307/15.
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 18 listopada 2015 r., II AKa 339/15.