Potrącenie całego wynagrodzenia za rzekomą kradzież w pracy

Czy pracodawca może potrącić całe wynagrodzenie za domniemaną kradzież?

Co do zasady – nie. Zgodnie z art. 84 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę. Oświadczenie, w którym pracownik „zrzeka się” całej pensji na poczet szkody, jest więc co najmniej bardzo wątpliwe prawnie, a w praktyce najczęściej nieskuteczne.

Dodatkowo art. 87 § 1 Kodeksu pracy zawiera zamknięty katalog potrąceń, których pracodawca może dokonać bez zgody pracownika, a art. 91 § 1 Kodeksu pracy dopuszcza inne potrącenia tylko za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie. Nawet wtedy nie można pominąć przepisów ochronnych dotyczących wynagrodzenia, w tym kwot wolnych od potrąceń z art. 87¹ Kodeksu pracy.

Inaczej mówiąc: samo oskarżenie o kradzież nie daje pracodawcy prawa do zatrzymania całej wypłaty. Najpierw trzeba wykazać podstawę odpowiedzialności pracownika i wysokość szkody, a sposób potrącenia musi być zgodny z przepisami prawa pracy.

Znaczenie ma też to, że chodzi o 17-letniego pracownika

Osoba, która ukończyła 15 lat, a nie ukończyła 18 lat, jest pracownikiem młodocianym w rozumieniu art. 190 § 1 Kodeksu pracy. Taki pracownik podlega szczególnej ochronie prawa pracy. Sam fakt młodego wieku nie wyłącza odpowiedzialności za czyn zabroniony, ale ma znaczenie przy ocenie okoliczności podpisania dokumentów, presji ze strony pracodawcy oraz sposobu prowadzenia sprawy.

Jeżeli sprawa miałaby przejść na grunt prawa karnego, wiek 17 lat oznacza już co do zasady odpowiedzialność na zasadach ogólnych przewidzianych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, bo zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu karnego odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Jeżeli jednak syn nie miał jeszcze 17 lat w chwili czynu, sytuację ocenia się według ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. W takim wariancie warto zobaczyć także materiał o tym, kiedy występuje nieletni jako oskarżony.

Podpisane oświadczenie nie musi zamykać sprawy

To, że syn podpisał dokument, nie oznacza automatycznie, że sprawa jest przegrana albo że „przyznał się” skutecznie do wszystkiego. W prawie pracy i cywilnym liczy się nie tylko sam podpis, ale też treść dokumentu, okoliczności jego złożenia i zgodność z przepisami bezwzględnie obowiązującymi.

Jeżeli oświadczenie było podpisywane pod naciskiem, ze strachu lub po groźbach, można rozważyć uchylenie się od jego skutków prawnych. Podstawę stanowi art. 87 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby, może uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł obawiać się poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego.

Z kolei art. 88 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że uchylenie się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem groźby następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie na piśmie, a uprawnienie to wygasa z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

Jak zakwestionować oświadczenie podpisane pod presją?

Najbezpieczniej zrobić to pisemnie. W piśmie do pracodawcy warto:

• wskazać datę i treść podpisanego oświadczenia,
• oświadczyć, że syn uchyla się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem groźby – z powołaniem na art. 87 i art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego,
• podnieść, że zrzeczenie się wynagrodzenia narusza art. 84 Kodeksu pracy,
• wezwać do wypłaty należnego wynagrodzenia w określonym terminie, np. 3 lub 7 dni,
• zażądać rozliczenia rzekomej szkody z podaniem jej podstawy i wysokości.

Dobrze też zachować kopię pisma i dowód doręczenia – np. list polecony za potwierdzeniem odbioru albo wiadomość e-mail z prośbą o potwierdzenie. Jeżeli były wiadomości, świadkowie lub nagrania potwierdzające presję ze strony pracodawcy, trzeba je zabezpieczyć.

Kiedy pracownik odpowiada za szkodę wobec pracodawcy?

Sama „inwentaryzacja” albo ogólne twierdzenie o brakach nie wystarczą jeszcze do obciążenia pracownika dowolną kwotą. Odpowiedzialność materialna pracownika jest uregulowana w art. 114–122 Kodeksu pracy.

Zgodnie z art. 114 Kodeksu pracy pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swojej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną. Natomiast na mocy art. 116 Kodeksu pracy to pracodawca ma obowiązek wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody.

Jeżeli szkoda została wyrządzona nieumyślnie, odszkodowanie – zgodnie z art. 119 Kodeksu pracy – nie może przewyższać kwoty 3-miesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody. Pełna odpowiedzialność może wchodzić w grę przy winie umyślnej, co wynika z art. 122 Kodeksu pracy.

Jeżeli więc pracodawca twierdzi, że doszło do przywłaszczenia towaru, musi wykazać nie tylko sam brak, ale także związek tego braku z zachowaniem konkretnego pracownika oraz wartość szkody. Bez tego nie ma podstaw do dowolnego zatrzymania całego wynagrodzenia.

Potrącenia z wynagrodzenia – co wolno pracodawcy?

Najważniejsze zasady wynikają z art. 87, art. 87¹ i art. 91 Kodeksu pracy.

W praktyce oznacza to, że nawet pisemna zgoda pracownika nie daje pracodawcy pełnej swobody. Jeżeli dokument w istocie prowadzi do pozbawienia pracownika całej pensji, może zostać uznany za sprzeczny z ochronną funkcją prawa pracy.

Zobacz również:

sankcje za kradzież

Jak odzyskać niewypłacone wynagrodzenie?

Jeżeli pracodawca nie wypłaca pensji, można działać równolegle na kilku poziomach:

1. Wezwanie do zapłaty – z powołaniem na art. 84, art. 85, art. 87 i art. 91 Kodeksu pracy.
2. Skarga do Państwowej Inspekcji Pracy – PIP może skontrolować terminowość wypłaty wynagrodzeń i legalność zatrudnienia.
3. Pozew do sądu pracy o zapłatę wynagrodzenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Roszczenie o wypłatę wynagrodzenia przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym stało się wymagalne – tak stanowi art. 291 § 1 Kodeksu pracy. Nie warto więc zwlekać, choć w praktyce w takich sprawach najlepiej reagować od razu.

Jeżeli syn pracował wcześniej bez umowy albo umowę dostał dopiero po miesiącu, może to wskazywać na naruszenie art. 29 § 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca powinien przed dopuszczeniem pracownika do pracy potwierdzić na piśmie ustalenia co do stron umowy, rodzaju umowy oraz jej warunków. Taka okoliczność może być istotna dla PIP.

Czy podpis oznacza przyznanie się do kradzieży?

Nie zawsze. Wszystko zależy od dokładnej treści dokumentu. Jeżeli w piśmie nie ma jednoznacznego przyznania konkretnego czynu, dat, wartości szkody i okoliczności, sam podpis nie musi przesądzać o odpowiedzialności karnej ani cywilnej. Nawet jeśli sformułowania są niekorzystne, nadal można podnosić, że dokument został podpisany pod presją albo że jest sprzeczny z art. 84 Kodeksu pracy.

W razie wszczęcia postępowania karnego nie należy składać pochopnych wyjaśnień ani „dla świętego spokoju” potwierdzać cudzej wersji wydarzeń. To szczególnie ważne, gdy ktoś twierdzi, że pracownik już wcześniej obrona przed fałszywym zarzutem nie będzie mu potrzebna, bo „przyznał się do winy”.

Co może grozić za kradzież towaru z pracy?

Na gruncie prawa karnego zasadnicze znaczenie ma wartość mienia.

Zgodnie z art. 119 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń kto kradnie lub przywłaszcza cudzą rzecz ruchomą, jeżeli jej wartość nie przekracza 800 zł, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny. Jeżeli wartość przekracza 800 zł, zastosowanie może znaleźć art. 278 § 1 Kodeksu karnego, zgodnie z którym kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

W praktyce znaczenie mają też dowody: monitoring, zeznania świadków, dokumentacja magazynowa, wyniki inwentaryzacji i wyjaśnienia samego pracownika. Samo podejrzenie lub ogólne twierdzenie pracodawcy nie wystarczy do skazania. Jeżeli podstawą zarzutu jest wyłącznie monitoring sklepu, pomocny może być też materiał o tym, jak wygląda obrona przy zarzucie kradzieży.

Czy pracodawca może zawiadomić Policję?

Tak. Pracodawca może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa albo wykroczenia, jeżeli uważa, że doszło do kradzieży. Nie oznacza to jednak automatycznie winy pracownika. Organ prowadzący postępowanie musi zweryfikować materiał dowodowy.

Jeżeli syn zostanie wezwany na Policję, najlepiej:

• nie podpisywać wyjaśnień bez dokładnego przeczytania,
• nie dopowiadać faktów „na wszelki wypadek”,
• zażądać odnotowania w protokole, że wcześniejsze oświadczenie wobec pracodawcy zostało złożone pod presją – jeśli tak było,
• rozważyć pomoc obrońcy.

Co zrobić krok po kroku?

1. Zabezpieczyć kopię podpisanego oświadczenia, umowę, paski płacowe, wiadomości i dane świadków.
2. Wysłać do pracodawcy pismo o uchyleniu się od skutków oświadczenia z powodu groźby – jeżeli rzeczywiście była presja – oraz wezwanie do wypłaty wynagrodzenia.
3. Zażądać wskazania dokładnej wysokości szkody i podstaw jej wyliczenia.
4. W razie braku zapłaty złożyć skargę do PIP i rozważyć pozew do sądu pracy.
5. Jeżeli pojawi się wątek karny, nie składać pochopnych przyznań i przygotować linię obrony zależną od dowodów oraz wartości rzekomej szkody.

FAQ

Czy pracownik może zrzec się wynagrodzenia na piśmie?

Nie. Art. 84 Kodeksu pracy wyraźnie zakazuje zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia. Taki dokument nie daje pracodawcy pełnej swobody zatrzymania pensji.

Czy pisemna zgoda na potrącenie zawsze jest ważna?

Nie. Art. 91 § 1 Kodeksu pracy wymaga zgody na piśmie, ale zgoda nie może obchodzić ochrony wynagrodzenia ani prowadzić do skutków sprzecznych z art. 84 Kodeksu pracy.

Ile czasu jest na odwołanie oświadczenia złożonego pod groźbą?

Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego – rok od chwili, kiedy stan obawy ustał. Uchylenie powinno nastąpić przez pisemne oświadczenie złożone drugiej stronie.

Czy pracodawca musi udowodnić wysokość szkody?

Tak. Wynika to z art. 116 Kodeksu pracy. To pracodawca ma wykazać przesłanki odpowiedzialności pracownika oraz wysokość szkody.

Czy 17-latek odpowiada karnie za kradzież?

Co do zasady tak, jeżeli w chwili czynu miał ukończone 17 lat – art. 10 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli nie ukończył 17 lat, zastosowanie może mieć ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Źródła

• art. 84, art. 85, art. 87, art. 87¹, art. 91, art. 114–122, art. 190 § 1, art. 291 § 1, art. 29 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 87, art. 88 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 278 § 1, art. 10 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 119 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń
• ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich