Fałszywe oskarżenie o przestępstwo – co robić i jak się bronić?

Jak bronić się przed fałszywymi oskarżeniami o popełnienie przestępstwa?

Jeżeli była partnerka zarzuca Panu przemoc psychiczną lub fizyczną, trzeba równolegle patrzeć na dwie sprawy: możliwe postępowanie karne oraz toczącą się sprawę rodzinną o dzieci. W praktyce fałszywe zarzuty bardzo często pojawiają się właśnie w sporach o opiekę, kontakty albo miejsce pobytu dziecka, ale sam konflikt rodzinny nie oznacza jeszcze automatycznie odpowiedzialności karnej którejkolwiek ze stron.

Z punktu widzenia prawa karnego zarzut znęcania się dotyczy czynu z art. 207 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis przewiduje odpowiedzialność tego, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności, małoletnim albo osobą nieporadną. Z kolei pojęcie osoby najbliższej obejmuje m.in. osobę pozostającą we wspólnym pożyciu na podstawie art. 115 § 11 Kodeksu karnego.

Jeżeli zarzuty są nieprawdziwe, podstawowe znaczenie ma spokojne zebranie dowodów: wiadomości, e-maili, nagrań wykonanych zgodnie z prawem, danych świadków, dokumentacji medycznej, historii interwencji policji, informacji ze szkoły lub przedszkola, dokumentów z pomocy społecznej, a także materiału pokazującego faktyczne relacje stron i sposób wykonywania opieki nad dziećmi.

Co zmienia to, gdzie padło oskarżenie?

To jest kluczowe. Inne konsekwencje prawne wywołuje sytuacja, gdy ktoś tylko opisuje rzekome zachowania w piśmie do sądu rodzinnego, a inne wtedy, gdy składa formalne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa policji, prokuratorowi albo oskarża przed sądem.

Najczęstsze warianty są trzy:

Czy fałszywe oskarżenie jest przestępstwem?

Tak, ale pod warunkiem spełnienia konkretnych przesłanek. Zgodnie z art. 234 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny odpowiedzialności podlega ten, kto przed organem powołanym do ścigania lub orzekania w sprawach o przestępstwo, wykroczenie, przestępstwo skarbowe, wykroczenie skarbowe lub przewinienie dyscyplinarne fałszywie oskarża inną osobę o popełnienie takiego czynu zabronionego lub przewinienia dyscyplinarnego.

Gdy zarzut dotyczy przestępstwa przeciwko wolności seksualnej, sposób zabezpieczania dowodów i zachowanie przed pierwszym przesłuchaniem wymagają szczególnej ostrożności. Osobno wyjaśniamy, jak bronić się przed oskarżeniem o gwałt.

W praktyce oznacza to, że dla art. 234 Kodeksu karnego istotne jest nie tylko to, że oskarżenie było nieprawdziwe, ale również to, że zostało skierowane do właściwego organu. Może to być np. policja, prokuratura albo sąd. Ocena, czy dane pismo procesowe w sprawie rodzinnej wypełnia znamiona tego przepisu, zależy od jego treści, celu i funkcji procesowej.

Jeżeli ktoś został fałszywie oskarżonym i w sprawie padają twierdzenia składane jako zeznania, dodatkowo może pojawić się problem odpowiedzialności za art. 233 K.k. - fałszywe zeznania. To jednak odrębna podstawa prawna niż art. 234 Kodeksu karnego.

Złożenie zawiadomienia przez osobę pokrzywdzoną a postępowanie o znęcanie się

Przestępstwo z art. 207 Kodeksu karnego jest ścigane z urzędu. Oznacza to, że po uzyskaniu informacji o podejrzeniu popełnienia czynu organy prowadzą postępowanie niezależnie od późniejszej zmiany stanowiska przez zgłaszającą osobę. W praktyce cofnięcie zawiadomienia nie zamyka automatycznie sprawy, jeżeli zebrany materiał wskazuje na potrzebę dalszego prowadzenia postępowania.

Na etapie postępowania przygotowawczego może dojść do sprawdzenia zgłoszenia, przesłuchania stron i świadków, żądania dokumentacji z placówek, uzyskania danych z procedury „Niebieskiej Karty”, jeżeli była wszczęta, albo opinii biegłych. Jeżeli brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia czynu, postępowanie może zakończyć się odmową wszczęcia albo umorzeniem na zasadach określonych w ustawie z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności z uwzględnieniem art. 17 § 1 tej ustawy.

Jak zachować się, gdy grożą Panu zarzuty?

Jeżeli postępowanie już się toczy, nie warto ograniczać się do ogólnego zaprzeczania. Najlepiej przygotować chronologię zdarzeń: kiedy strony razem mieszkały, kiedy doszło do rozstania, jak wyglądały kontakty z dziećmi, czy były interwencje policji, kto mógł obserwować relacje, jakie wiadomości strony wymieniały po rzekomych zdarzeniach oraz czy występują sprzeczności między wersją oskarżającą a dokumentami.

Jako podejrzany ma Pan prawo do obrony, w tym do korzystania z obrońcy, składania wyjaśnień albo odmowy ich składania, a także do zgłaszania wniosków dowodowych. Wynika to z przepisów rozdziału 8 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności z art. 6 i art. 74 § 1 tej ustawy. Zakres taktyki procesowej zawsze zależy jednak od konkretnego materiału dowodowego.

W praktyce szczególnie istotne bywają wnioski o przesłuchanie konkretnych świadków, zabezpieczenie korespondencji, billingów, nagrań monitoringu, dokumentacji medycznej albo dokumentów ze szkoły i poradni. W sprawach rodzinnych warto też równolegle reagować na zarzuty przed sądem opiekuńczym, bo nawet niepotwierdzone oskarżenia mogą wpływać na postanowienia tymczasowe dotyczące dzieci.

Czy można zawiadomić o fałszywym oskarżeniu od razu?

Co do zasady tak, ale rozsądnie jest najpierw ustalić, co dokładnie zostało złożone, gdzie i w jakim charakterze. Zbyt wczesne zawiadomienie, bez znajomości treści pisma lub protokołu, bywa mało skuteczne. Najlepiej dysponować kopią pisma, protokołem zeznań albo innym dokumentem potwierdzającym treść zarzutu.

Jeżeli ktoś po złożeniu nieprawdziwych zeznań chce je odwołać lub skorygować, warto pamiętać, że istnieje też problematyka sprostowanie zeznań, ale skutki prawne zależą od etapu sprawy i okoliczności złożenia pierwotnej wypowiedzi.

Fałszywe oskarżenie w sprawie o opiekę nad dziećmi

W opisanym stanie faktycznym szczególnie ważne jest to, że zarzuty padły w sprawie rodzinnej. Sąd rodzinny ocenia dobro dziecka i może brać pod uwagę twierdzenia stron nawet wtedy, gdy postępowanie karne jeszcze się nie zakończyło. Dlatego nie wystarczy czekać wyłącznie na wynik sprawy karnej.

W odpowiedzi na pismo drugiej strony warto punkt po punkcie wskazać nieścisłości, dołączyć dowody, zawnioskować o przesłuchanie świadków, a w razie potrzeby odnieść się do kwestii procedury „Niebieskiej Karty”. Jeżeli w tle pojawia się anonimowe lub nieprawdziwe zgłoszenie i ma to znaczenie dla postępowania rodzinnego, pomocna może być analiza problemu nieprawdziwa NK.

Kiedy w grę wchodzi też pomówienie lub dobra osobiste?

Jeżeli nieprawdziwe oskarżenia były rozpowszechniane także poza organami państwa, np. wśród rodziny, szkoły, pracodawcy albo znajomych, może powstać odrębna podstawa reakcji. W zależności od treści i zasięgu wypowiedzi może chodzić o przestępstwo zniesławienia z art. 212 Kodeksu karnego albo o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. To jednak wymaga osobnej oceny, bo inne są cele i dowody w postępowaniu karnym, a inne w cywilnym.

Jakie dowody są najważniejsze?

Nie ma zamkniętego katalogu, ale w sprawach o rzekomą przemoc najczęściej znaczenie mają:

• korespondencja SMS, e-mail, komunikatory i wiadomości głosowe,
• świadkowie obecni przy spotkaniach stron lub znający ich codzienne relacje,
• dokumentacja medyczna, psychologiczna i szkolna,
• notatki policyjne i informacje o interwencjach,
• dokumenty z OPS, zespołu interdyscyplinarnego lub procedury „Niebieskiej Karty”,
• nagrania rozmów, o ile zostały uzyskane zgodnie z prawem i mogą być wykorzystane dowodowo,
• dowody pokazujące nielogiczność relacji oskarżającej osoby, np. normalne kontakty po rzekomo bardzo poważnych zdarzeniach.

Warto porządkować materiał w układzie dat, a nie według emocji. Chronologia jest zwykle bardziej przekonująca niż same zaprzeczenia.

FAQ

Czy była partnerka może bezkarnie napisać w sądzie, że się nad nią znęcałem?

Nie zawsze. Jeżeli świadomie podaje nieprawdę, mogą wchodzić w grę różne podstawy odpowiedzialności, ale ich dobór zależy od tego, czy chodzi o zawiadomienie o przestępstwie, zeznania, czy pomówienie w innym piśmie procesowym.

Czy art. 234 Kodeksu karnego stosuje się tylko do policji i prokuratury?

Nie. Przepis mówi o organie powołanym do ścigania lub orzekania w sprawach o przestępstwo, wykroczenie, przestępstwo skarbowe, wykroczenie skarbowe lub przewinienie dyscyplinarne. Dlatego każdorazowo trzeba ocenić, do jakiego organu trafiło oskarżenie.

Czy można nagrywać rozmowy z osobą, która mnie fałszywie oskarża?

Ocena zależy od okoliczności. W praktyce własne nagranie rozmowy, w której Pan uczestniczy, bywa wykorzystywane dowodowo, ale sposób jego użycia warto omówić indywidualnie, zwłaszcza gdy sprawa dotyczy dzieci.

Czy cofnięcie zawiadomienia kończy sprawę o znęcanie się?

Nie automatycznie. Czyn z art. 207 Kodeksu karnego jest ścigany z urzędu, więc po uzyskaniu informacji o podejrzeniu popełnienia przestępstwa organy oceniają materiał niezależnie od późniejszego stanowiska zgłaszającej osoby.

Czy od razu składać zawiadomienie przeciwko osobie oskarżającej?

Najczęściej lepiej najpierw zdobyć dokument potwierdzający dokładną treść zarzutów i ustalić, w jakim trybie zostały złożone. Dopiero wtedy można trafnie dobrać podstawę prawną i sposób działania.

Źródła

• ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 115 § 11, art. 207, art. 212, art. 233, art. 234;
• ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 6, art. 17 § 1, art. 74 § 1;
• ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 23 i art. 24.