Sprostowanie fałszywych zeznań przez świadka

Odpowiedzialność karna za składanie fałszywych zeznań

Podstawą odpowiedzialności za fałszywe zeznania jest art. 233 Kodeksu karnego. Przepis dotyczy osoby, która składa zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym albo w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy i zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę.

Aktualnie za podstawowy typ fałszywych zeznań grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli świadek zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub osobie najbliższej, w grę może wchodzić art. 233 § 1a K.k., który przewiduje karę od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

Nie każde późniejsze wyjaśnienie rozbieżności oznacza od razu popełnienie przestępstwa. Odpowiedzialność wymaga umyślnego działania, czyli świadomości, że zeznanie jest nieprawdziwe albo że świadek celowo przemilcza istotne okoliczności. Inaczej należy oceniać celowe kłamstwo, a inaczej nieumyślne sprzeczności w zeznaniach wynikające np. z upływu czasu, stresu, pomyłki co do daty albo nieprecyzyjnego pytania.

Kiedy świadek odpowiada za zeznawanie nieprawdy lub zatajenie prawdy?

Fałszywe zeznanie może polegać zarówno na aktywnym podaniu nieprawdy, jak i na zatajeniu prawdy. Przykładem pierwszej sytuacji jest twierdzenie, że świadek był na miejscu zdarzenia, choć go tam nie było. Przykładem drugiej jest celowe przemilczenie osoby, która faktycznie brała udział w zdarzeniu, mimo że świadek o tym wie.

Dla odpowiedzialności z art. 233 K.k. kluczowe są trzy elementy:

• zeznanie ma służyć za dowód w postępowaniu,
• świadek zeznaje nieprawdę albo zataja prawdę świadomie,
• przyjmujący zeznanie uprzedził świadka o odpowiedzialności karnej albo odebrał od niego przyrzeczenie.

Brak prawidłowego pouczenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania może wyłączać odpowiedzialność z art. 233 K.k. W praktyce trzeba jednak sprawdzić protokół przesłuchania, ponieważ standardowe pouczenia często znajdują się na początku protokołu, tuż po danych świadka.

Jeżeli natomiast doszło już do przedstawienia zarzutu z art. 233 K.k. albo organ ścigania sygnalizuje możliwość wszczęcia takiego postępowania, warto osobno przeanalizować sytuację, zwłaszcza gdy postawiono zarzut z art. 233 K.k. po wcześniejszym przesłuchaniu w charakterze świadka.

Prawo do odmowy zeznań i odmowy odpowiedzi na pytanie

Drugi ważny problem dotyczy sytuacji, w której świadek obawia się, że prawdziwa odpowiedź narazi jego samego albo osobę najbliższą na odpowiedzialność karną. W postępowaniu karnym podstawowe znaczenie ma art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z nim świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe.

To nie jest to samo co ogólne prawo odmowy zeznań przez osobę najbliższą dla oskarżonego. Art. 183 K.p.k. działa punktowo: świadek co do zasady zeznaje, ale może odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie, jeżeli odpowiedź byłaby dla niego lub osoby najbliższej samoobciążająca.

Jeżeli świadek nie został pouczony o tym uprawnieniu, a okoliczności sprawy wskazywały, że takie pouczenie było potrzebne, może to mieć istotne znaczenie procesowe. Art. 16 K.p.k. przewiduje, że brak wymaganego pouczenia albo mylne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestnika postępowania. Właśnie dlatego przy sprawach dotyczących samoobciążenia trzeba sprawdzić, jakie pouczenia rzeczywiście znalazły się w protokole.

Czy można odwołać albo sprostować fałszywe zeznania?

Tak, świadek może zmienić, uzupełnić albo sprostować wcześniejsze zeznania. Nie należy jednak traktować tego jako prostego „wycofania” poprzednich słów. Organ procesowy będzie oceniał zarówno pierwotne zeznania, jak i późniejsze sprostowanie, a także powody zmiany wersji.

Art. 233 § 5 K.k. przewiduje, że sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, jeżeli fałszywe zeznanie dotyczyło okoliczności niemogących mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy albo sprawca dobrowolnie sprostował fałszywe zeznanie, zanim nastąpiło choćby nieprawomocne rozstrzygnięcie sprawy.

Oznacza to, że dobrowolne sprostowanie jest dla świadka bardzo ważne, ale nie powoduje automatycznego umorzenia sprawy ani automatycznej bezkarności. Sąd nadal ocenia, czy sprostowanie było rzeczywiście dobrowolne, kiedy zostało złożone, czego dotyczyły fałszywe zeznania i jaki wpływ mogły mieć na sprawę.

Sprostowanie zeznań przed policją, prokuratorem albo sądem

Najlepiej działać bez zwłoki i złożyć sprostowanie do organu, który aktualnie prowadzi sprawę. Jeżeli postępowanie jest jeszcze na etapie przygotowawczym, pismo składa się do policji albo prokuratury. Jeżeli akt oskarżenia trafił już do sądu, sprostowanie można złożyć do sądu albo przedstawić je podczas rozprawy.

W piśmie warto wskazać:

• sygnaturę sprawy, jeżeli jest znana,
• datę i miejsce wcześniejszego przesłuchania,
• które fragmenty zeznań były nieprawdziwe albo niepełne,
• jak brzmi prawdziwa wersja zdarzeń,
• dlaczego wcześniejsze zeznania były nieprawdziwe, np. strach, presja, błędne zrozumienie pytania, obawa przed samoobciążeniem,
• wniosek o dołączenie pisma do akt sprawy i ewentualne ponowne przesłuchanie.

Nie warto czekać do ostatniej chwili. Im wcześniej świadek wyjaśni sytuację, tym łatwiej wykazać dobrowolność sprostowania i ograniczyć skutki fałszywych zeznań. Jeżeli sprawa dotyczy przesłuchania na policji, przydatne może być również wcześniejsze zapoznanie się z zasadami, jakie obejmują prawa świadka ogólnie, w szczególności obowiązek stawiennictwa, składania zeznań i korzystania z uprawnień procesowych.

Jak uzasadnić zmianę zeznań?

Samo stwierdzenie „chcę zmienić zeznania” zwykle nie wystarczy. Świadek powinien jasno wyjaśnić, co było nieprawdziwe, dlaczego tak zeznał i dlaczego obecna wersja jest prawdziwa. Organ może pytać o motywy zmiany zeznań, zwłaszcza gdy wcześniejsza relacja była szczegółowa albo obciążała inną osobę.

W praktyce pojawiają się różne przyczyny sprostowania: stres podczas przesłuchania, obawa przed odpowiedzialnością, presja ze strony innych osób, lęk przed konsekwencjami rodzinnymi, błędne zrozumienie pytania albo chęć ochrony osoby bliskiej. Każda z tych okoliczności wymaga ostrożnego opisania, bo nieprawidłowe uzasadnienie może pogorszyć sytuację świadka.

Jeżeli problem dotyczy braku pouczenia o art. 183 K.p.k., w piśmie można wskazać, że świadek nie został pouczony o prawie odmowy odpowiedzi na pytanie, mimo że odpowiedź mogła narazić go lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną. Warto też wnieść o ocenę, czy wcześniejszy protokół może być wykorzystywany jako dowód.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce może wyglądać sprostowanie zeznań i dlaczego znaczenie mają czas, dobrowolność oraz pouczenia udzielone świadkowi.

Podsumowanie

Świadek może sprostować fałszywe zeznania, ale powinien zrobić to szybko, dobrowolnie i możliwie precyzyjnie. Najważniejsze jest to, aby sprostowanie nastąpiło przed choćby nieprawomocnym rozstrzygnięciem sprawy. Wtedy sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpić od jej wymierzenia.

Równocześnie trzeba ocenić, czy świadek został prawidłowo pouczony o odpowiedzialności karnej oraz o przysługujących mu uprawnieniach, zwłaszcza o prawie odmowy odpowiedzi na pytanie mogące prowadzić do samoobciążenia. W sprawach z art. 233 K.k. szczegóły protokołu, treść pouczeń i moment sprostowania często mają decydujące znaczenie.

FAQ

Czy świadek może zmienić wcześniejsze zeznania?

Tak. Świadek może sprostować, uzupełnić albo zmienić wcześniejsze zeznania. Musi jednak liczyć się z tym, że organ procesowy będzie oceniał, dlaczego wersja się zmieniła i czy wcześniejsze zeznania były celowo fałszywe.

Czy dobrowolne sprostowanie fałszywych zeznań gwarantuje bezkarność?

Nie. Dobrowolne sprostowanie przed nieprawomocnym rozstrzygnięciem sprawy pozwala sądowi na nadzwyczajne złagodzenie kary albo odstąpienie od jej wymierzenia, ale decyzja zależy od oceny sądu i okoliczności sprawy.

Do kiedy można sprostować fałszywe zeznania?

Najpóźniej przed choćby nieprawomocnym rozstrzygnięciem sprawy, w której zeznania miały służyć za dowód. Im wcześniej świadek zareaguje, tym łatwiej wykazać dobrowolność i realne znaczenie sprostowania.

Co grozi za fałszywe zeznania?

Za podstawowy typ fałszywych zeznań grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli świadek działał z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu albo osobie najbliższej, możliwa jest odpowiedzialność z art. 233 § 1a K.k., zagrożona karą od 3 miesięcy do 5 lat.

Czy brak pouczenia świadka ma znaczenie?

Tak. Odpowiedzialność za fałszywe zeznania wymaga co do zasady uprzedzenia świadka o odpowiedzialności karnej albo odebrania przyrzeczenia. Dodatkowo brak pouczenia o prawie odmowy odpowiedzi na pytanie może mieć znaczenie, jeżeli odpowiedź narażała świadka lub osobę najbliższą na odpowiedzialność karną.

Czy świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie?

Tak, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić jego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Wtedy świadek może powołać się na art. 183 § 1 K.p.k. i uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie.

Czy lepiej iść na policję, do prokuratury czy czekać na rozprawę?

Co do zasady lepiej nie czekać. Sprostowanie należy skierować do organu, który aktualnie prowadzi sprawę: policji lub prokuratury na etapie przygotowawczym, a po wniesieniu aktu oskarżenia do sądu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555 z późn. zm.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 28 stycznia 1975 r., IV KR 313/74; wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 5 lipca 2012 r., II AKa 91/12.