Wezwanie jako świadek z art. 299 K.k. i prawo odmowy odpowiedzi

Wezwanie w charakterze świadka nie oznacza jeszcze zarzutów

Otrzymanie wezwania na policję jako świadek w sprawie z art. 299 Kodeksu karnego może budzić uzasadniony niepokój. Sam status świadka oznacza jednak przede wszystkim, że organ prowadzący postępowanie chce uzyskać informacje o określonych okolicznościach. Nie jest to jeszcze status podejrzanego ani oskarżonego.

Świadek ma obowiązek stawić się na wezwanie i złożyć zeznania. Wynika to z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania. Nie oznacza to jednak obowiązku odpowiadania na każde pytanie bez względu na ryzyko prawne.

W opisanej sytuacji szczególne znaczenie ma to, że chodzi o wcześniejszą transakcję finansową: wpływ środków na rachunek, wykazanie salda i późniejsze wycofanie pieniędzy. Taka czynność sama w sobie nie przesądza o przestępstwie prania pieniędzy, ale może zainteresować organy ścigania, jeżeli środki pochodziły z niejasnego źródła albo rachunek miał zostać wykorzystany do ukrycia rzeczywistego pochodzenia pieniędzy.

Na czym polega czyn z art. 299 Kodeksu karnego?

Art. 299 § 1 Kodeksu karnego penalizuje przyjmowanie, posiadanie, używanie, przekazywanie, transfer, konwersję, ukrywanie albo inne czynności dotyczące pieniędzy, instrumentów finansowych, praw majątkowych lub innego mienia, jeżeli pochodzą one z korzyści związanych z popełnieniem czynu zabronionego i czynności te mogą udaremnić albo znacznie utrudnić ustalenie przestępnego pochodzenia, wykrycie, zajęcie albo orzeczenie przepadku. Pełne brzmienie przepisu znajdziesz w omówieniu art. 299 § 1 i 5 Kodeksu karnego.

Podstawowy typ czynu z art. 299 § 1 Kodeksu karnego jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli sprawca działa w porozumieniu z innymi osobami, zgodnie z art. 299 § 5 Kodeksu karnego grozi kara od roku do 10 lat pozbawienia wolności. Dodatkowo art. 299 § 6 przewiduje taką samą surowszą odpowiedzialność, gdy sprawca osiąga znaczną korzyść majątkową.

Nie każda nietypowa operacja bankowa jest praniem pieniędzy. Kluczowe są m.in. pochodzenie środków, świadomość osoby uczestniczącej w transakcji, cel operacji oraz to, czy dana czynność mogła utrudnić ustalenie przestępnego pochodzenia pieniędzy. Transakcja, którą Pan opisuje, może zostać zakwalifikowana do czynu, o którym mowa w art. 299 Kodeksu karnego, ale samo wezwanie jako świadek nie przesądza o takiej kwalifikacji. W praktyce warto też wiedzieć, jak zostaje wszczęte postępowanie w sprawach dotyczących podejrzanych operacji majątkowych.

Jak przygotować się do przesłuchania na policji?

Na przesłuchanie należy zabrać wezwanie, dokument tożsamości i ewentualne dokumenty, które pozwolą uporządkować fakty, np. daty przelewów, historię rachunku, korespondencję dotyczącą transakcji albo dane osoby, która dokonywała wpłaty. Nie trzeba jednak spontanicznie przekazywać wszystkich informacji, które nie są objęte pytaniami organu.

Praktycznie najlepiej odpowiadać spokojnie, rzeczowo i tylko na zadane pytania. Jeżeli czegoś Pan nie pamięta, należy powiedzieć, że Pan nie pamięta. Jeżeli czegoś Pan nie wie, należy powiedzieć, że Pan nie wie. Nie należy zgadywać, dopowiadać wersji na siłę ani przedstawiać przypuszczeń jako faktów.

Warto również pilnować protokołu. Po zakończeniu przesłuchania trzeba go przeczytać przed podpisaniem. Jeżeli zapis nie oddaje treści zeznań, należy żądać sprostowania albo dopisania uwag. Protokół może mieć później istotne znaczenie, także wtedy, gdy rola świadka w sprawie ulegnie zmianie.

Transakcja, którą Pan opisuje, ma charakter majątkowy i może być analizowana w szerszym kontekście innych przelewów lub działań osób trzecich. Pomocna może być także analogiczna sytuacja świadka w sprawie majątkowej, gdzie samo wezwanie również nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności osoby wezwanej.

Prawo odmowy odpowiedzi na pytanie z art. 183 Kodeksu postępowania karnego

Najważniejszym przepisem w opisanej sytuacji jest art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z nim świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

To uprawnienie dotyczy konkretnego pytania, a nie automatycznej odmowy całego przesłuchania. Świadek może więc odpowiadać na pytania neutralne, np. dotyczące danych, daty stawiennictwa czy ogólnych okoliczności, a odmówić odpowiedzi na pytanie, które realnie mogłoby go obciążyć.

W praktyce wystarczy powiedzieć: „Na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego odmawiam odpowiedzi na to pytanie, ponieważ odpowiedź mogłaby narazić mnie lub osobę mi najbliższą na odpowiedzialność karną”. Nie ma obowiązku szczegółowego tłumaczenia, na czym dokładnie polega ryzyko, bo samo takie tłumaczenie mogłoby ujawnić okoliczności obciążające.

Na Pana miejscu jednak, jeśli pytania będą dotyczyły użyczenia rachunku, pochodzenia pieniędzy, celu transferu, wynagrodzenia za taką przysługę albo wiedzy o źródle środków, warto rozważyć skorzystanie z uprawnienia z art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. W takich sprawach istotne są także prawa osoby wezwanej jako świadek, zwłaszcza gdy granica między rolą świadka a potencjalnym zainteresowaniem organów daną osobą staje się niejasna.

Skoro świadek może uchylić się od odpowiedzi, organ nie powinien wymuszać odpowiedzi na pytanie objęte art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli pojawia się wątpliwość, kiedy wolno skorzystać z tego uprawnienia, przydatne jest szczegółowe omówienie odmowy odpowiedzi.

Czego świadek nie powinien robić podczas przesłuchania?

Świadek nie powinien składać fałszywych zeznań ani zatajać prawdy. Przed rozpoczęciem przesłuchania organ powinien uprzedzić świadka o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy. Wynika to z art. 190 Kodeksu postępowania karnego, natomiast odpowiedzialność za fałszywe zeznania reguluje art. 233 Kodeksu karnego.

Nie należy też traktować art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego jako sposobu na unikanie wszystkich pytań. Jeżeli pytanie jest neutralne i nie grozi samooskarżeniem, odmowa może zostać oceniona negatywnie. Natomiast gdy pytanie dotyczy okoliczności, które mogłyby prowadzić do odpowiedzialności świadka, powołanie się na art. 183 § 1 jest legalnym uprawnieniem procesowym.

Jeżeli w trakcie rozmowy pojawią się sformułowania sugerujące, że organ zaczyna traktować Pana nie tylko jako źródło informacji, ale jako osobę potencjalnie zaangażowaną w czyn, można spokojnie zapytać, w jakim charakterze jest Pan przesłuchiwany. Jeżeli doszłoby do przedstawienia zarzutów i przesłuchania w charakterze podejrzanego, sytuacja procesowa byłaby inna, a podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania.

Co grozi za niestawiennictwo albo bezpodstawną odmowę zeznań?

Jeżeli świadek bez należytego usprawiedliwienia nie stawi się na wezwanie, może zostać ukarany karą pieniężną do 3000 zł, a w określonych przypadkach można zarządzić jego zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie. Wynika to z art. 285 Kodeksu postępowania karnego.

Przy uporczywym uchylaniu się od złożenia zeznań albo przy bezpodstawnej odmowie wykonania obowiązków procesowych możliwe są dalej idące środki porządkowe, w tym aresztowanie porządkowe na czas nieprzekraczający 30 dni, zgodnie z art. 287 Kodeksu postępowania karnego. Nie dotyczy to jednak sytuacji, w której świadek korzysta z realnie przysługującego mu prawa do odmowy odpowiedzi na pytanie na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

FAQ

Czy wezwanie z art. 299 Kodeksu karnego oznacza, że jestem podejrzany?

Nie. Jeżeli w wezwaniu wskazano, że ma Pan stawić się jako świadek, formalnie jest Pan świadkiem. Nie wyklucza to jednak, że w toku postępowania organy będą badały również Pana własne czynności, dlatego trzeba zachować ostrożność przy pytaniach mogących prowadzić do samooskarżenia.

Czy świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie?

Tak, ale tylko w zakresie konkretnego pytania, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić świadka lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. Podstawą jest art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Czy muszę wyjaśniać, dlaczego odmawiam odpowiedzi?

Nie trzeba szczegółowo tłumaczyć, jakie ryzyko wiąże się z odpowiedzią. Wystarczy powołać się na art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego i zażądać odnotowania odmowy w protokole.

Czy użyczenie konta do krótkiego przelewu może być praniem pieniędzy?

To zależy od okoliczności. Istotne jest pochodzenie środków, świadomość osoby przyjmującej przelew, cel operacji oraz to, czy przelew mógł utrudnić wykrycie przestępnego pochodzenia pieniędzy. Sama nietypowa transakcja nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności z art. 299 Kodeksu karnego.

Co zrobić, gdy pytania są nakierowane przeciwko mnie?

Należy zachować spokój, nie kłamać i nie zgadywać. Przy pytaniach, które mogą Pana obciążyć, można odmówić odpowiedzi na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Warto też dopilnować, aby dokładna treść odmowy znalazła się w protokole.

Podsumowanie

Wezwanie jako świadek w sprawie z art. 299 Kodeksu karnego nie oznacza automatycznie oskarżenia o pranie pieniędzy. Trzeba jednak potraktować je poważnie, ponieważ organy mogą badać przepływ środków, pochodzenie pieniędzy i rolę osób, przez których rachunki przechodziły środki. Najbezpieczniej odpowiadać krótko, zgodnie z prawdą i tylko w granicach własnej wiedzy. Jeżeli konkretne pytanie mogłoby narazić świadka albo osobę najbliższą na odpowiedzialność karną lub karnoskarbową, świadek może powołać się na art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 299 i art. 233 - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 177, art. 183, art. 190, art. 191, art. 285 i art. 287 - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1975 r., sygn. akt IV KR 313/74
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1987 r., sygn. akt II KR 22/87