Czy dzieci muszą opiekować się ojcem, który stosował przemoc?

Czy sąd albo szpital może zmusić dzieci do opieki nad ojcem?

Co do zasady – nie. Polskie prawo nie przewiduje przepisu, który pozwalałby przymusić dorosłe dziecko do osobistej opieki nad rodzicem w domu, w szpitalu albo po wypisie ze szpitala. Nie istnieje mechanizm, w którym sąd nakaże Państwu codzienną opiekę, zabranie ojca do siebie lub stałe zajmowanie się nim.

Obowiązki dzieci wobec rodziców mają w praktyce przede wszystkim wymiar alimentacyjny, a nie obowiązek osobistej pielęgnacji. Wynika to z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Przepis ten nie nakłada obowiązku osobistego świadczenia opieki.

Jeżeli ojciec po udarze nie może funkcjonować samodzielnie, szpital powinien zorganizować wypis zgodnie z przepisami medycznymi i społecznymi, a gdy nie ma warunków do bezpiecznego powrotu – możliwe jest uruchomienie procedur pomocy społecznej, w tym kierowania do zakładu opiekuńczo-leczniczego albo domu pomocy społecznej, zależnie od stanu zdrowia i sytuacji życiowej. To jednak nie oznacza, że rodzina musi przejąć nad nim bezpośrednią opiekę.

Kiedy pojawia się problem opłat za dom pomocy społecznej?

Najczęściej realny problem nie dotyczy samej opieki osobistej, lecz odpłatności za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej (DPS). Zasady ponoszenia tych opłat określa art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są kolejno:

• mieszkaniec domu,
• małżonek, zstępni przed wstępnymi,
• gmina, z której osoba została skierowana do domu.

Oznacza to, że w pierwszej kolejności płaci sam mieszkaniec DPS ze swojego dochodu. Dopiero gdy to nie wystarcza, organ może badać sytuację małżonka i dzieci. Resztę dopłaca gmina.

Warto przy tym pamiętać, że pobyt w DPS nie jest jedyną formą wsparcia. W zależności od stanu zdrowia w grę mogą wchodzić także świadczenia opiekuńcze, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania czy placówki lecznicze. Każda sprawa zależy od konkretnego stanu zdrowia, orzeczeń lekarskich i sytuacji bytowej danej osoby.

Zobacz również:

obowiązek opieki nad ojcem przemocowcem oraz opieka nad bliskim który skrzywdził.

Czy każde dziecko musi dopłacać do pobytu rodzica w DPS?

Nie. Sam fakt bycia dzieckiem mieszkańca DPS nie oznacza automatycznego obowiązku zapłaty. Organ pomocy społecznej musi ustalić, czy zostały spełnione warunki ustawowe.

Znaczenie ma przede wszystkim wysokość dochodu oraz sytuacja osobista osoby zobowiązanej. Szczegółowe reguły ustalania opłat wynikają z art. 61 ust. 2 i następnych ustawy o pomocy społecznej, a także z praktyki organów pomocy społecznej i lokalnych uchwał, o których mowa w art. 66 tej ustawy.

Nie ma więc zasady, że każde dorosłe dziecko po prostu otrzyma rachunek. Zanim organ wyda decyzję, powinien przeprowadzić postępowanie, ustalić sytuację rodzinną, dochodową i zdrowotną oraz umożliwić stronie przedstawienie dowodów i wyjaśnień zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.

Zwolnienie z opłaty za DPS z powodu przemocy lub pozbawienia władzy rodzicielskiej

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje obowiązkowe całkowite zwolnienie osoby zobowiązanej z opłaty za pobyt mieszkańca DPS – na jej wniosek – jeżeli przedstawi ona:

• prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona, albo
• prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica.

To bardzo ważne: jeżeli mają Państwo taki wyrok albo postanowienie, organ nie powinien traktować sprawy jako zwykłego uznania administracyjnego z art. 64 ustawy, lecz zastosować szczególną podstawę z art. 64a. Innymi słowy – przy spełnieniu przesłanek i złożeniu wniosku chodzi nie o „prośbę o ulgę”, ale o ustawowe prawo do całkowitego zwolnienia.

Art. 64a ustawy o pomocy społecznej stanowi również, że zwolnienie obejmuje zstępnych osoby zwolnionej. W praktyce może to mieć znaczenie dla dalszych pokoleń, gdyby organ próbował badać także sytuację wnuków.

Gdy nie ma wyroku, ale przemoc była faktem

Jeżeli nie ma prawomocnego skazania ani orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, nadal można powoływać się na art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osobę wnoszącą opłatę można na jej wniosek zwolnić częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności gdy występują uzasadnione okoliczności.

Katalog z art. 64 ma charakter otwarty, ponieważ ustawodawca użył zwrotu „w szczególności”. Oznacza to, że także przemoc domowa, wieloletnie zerwanie relacji, groźby, nadużywanie alkoholu, wcześniejsze krzywdzenie dzieci, długotrwała trauma czy zagrożenie dla bezpieczeństwa psychicznego mogą być podnoszone jako istotne okoliczności.

Takie stanowisko potwierdza orzecznictwo. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2018 r., sygn. I OSK 2780/18, wskazano, że lista przesłanek z art. 64 ustawy o pomocy społecznej ma charakter przykładowy, a także inne usprawiedliwione okoliczności mogą uzasadniać zwolnienie z opłaty.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że w tym wariancie decyzja ma charakter uznaniowy. Organ powinien rozważyć interes społeczny i słuszny interes strony zgodnie z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, ale nie każda trudna historia automatycznie kończy się pełnym zwolnieniem. Dużo zależy od materiału dowodowego.

Jakie dokumenty warto przygotować?

Jeżeli pojawi się sprawa o odpłatność za DPS, warto od razu skompletować dokumenty. W szczególności mogą to być:

• prawomocny wyrok skazujący za znęcanie się lub inne przestępstwo z użyciem przemocy,
• prawomocne orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej,
• zaświadczenia o leczeniu psychiatrycznym lub psychologicznym związanym z doznaną przemocą, jeżeli istnieją,
• dokumenty z procedury „Niebieskiej Karty”, notatki policji, wyroki eksmisyjne, pisma komornicze,
• dowody gróźb, nękania lub fałszywych działań wobec dzieci,
• dokumenty potwierdzające własne dochody, wydatki, stan zdrowia i obowiązki rodzinne.

Im lepiej udokumentowany stan faktyczny, tym większa szansa na skuteczne powołanie się na art. 64a albo art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Co zrobić teraz, gdy ojciec jest w szpitalu?

Na obecnym etapie nie muszą Państwo deklarować, że przejmą opiekę nad ojcem. Mogą Państwo jasno zakomunikować szpitalowi lub pracownikowi socjalnemu, że z uwagi na przemoc, wcześniejsze skazanie i wieloletni brak relacji nie podejmą się osobistej opieki po wypisie.

Warto zrobić to spokojnie, rzeczowo i – najlepiej – na piśmie lub e-mailem, aby został ślad w dokumentacji. Dobrze wskazać, że brak zgody wynika z realnych, poważnych przyczyn, a nie z chwilowej niechęci.

Jeżeli szpital lub OPS będzie badał dalsze możliwości, może kontaktować się z rodziną w sprawie wywiadu środowiskowego lub dokumentów. Sam kontakt organu nie oznacza jeszcze, że muszą Państwo płacić lub przejąć opiekę. To dopiero początek procedury ustalania sytuacji.

Zobacz również:

zerwanie kontaktów oraz zrzeczenie opieki nad babcią.

Czy może pojawić się obowiązek alimentacyjny wobec rodzica?

Teoretycznie tak, ponieważ obowiązek alimentacyjny między krewnymi w linii prostej wynika z art. 128 i art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzic może dochodzić alimentów od dziecka tylko wtedy, gdy znajduje się w niedostatku – art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jednak w sprawach rodzinnych ogromne znaczenie ma także art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie dotyczy to obowiązków rodziców wobec małoletniego dziecka, ale może dotyczyć roszczeń rodzica wobec dorosłego dziecka.

Wieloletnia przemoc fizyczna i psychiczna, porzucenie rodziny, groźby czy wykorzystywanie dzieci mogą stanowić bardzo istotny argument przeciwko zasądzeniu alimentów na rzecz rodzica. Każda taka sprawa jest jednak oceniana indywidualnie przez sąd na podstawie całokształtu okoliczności.

Tabela: co Państwu grozi, a czego nie można narzucić

FAQ

Czy mogę po prostu odmówić odebrania ojca ze szpitala?

Tak, jeżeli nie chce się Pani podjąć osobistej opieki. Warto jednak przekazać szpitalowi jasną informację, najlepiej na piśmie, że z powodu przemocy i braku relacji nie podejmie się Pani dalszej opieki.

Czy brak kontaktu z ojcem sam w sobie zwalnia z opłat za DPS?

Nie zawsze. Sam brak kontaktu nie wystarcza automatycznie. Bardzo ważne są dokumenty i konkretna podstawa prawna, zwłaszcza art. 64a albo art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Czy wyrok za znęcanie się wystarczy do zwolnienia z opłat?

Jeżeli jest to prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby zobowiązanej, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, to może stanowić podstawę do całkowitego zwolnienia na podstawie art. 64a ustawy o pomocy społecznej.

Czy rodzeństwo odpowiada wspólnie za opłaty?

Organ bada sytuację każdej osoby zobowiązanej. Zakres obciążenia nie musi być identyczny dla wszystkich i zależy od dochodów, sytuacji rodzinnej oraz podstaw do zwolnienia.

Czy przemocowy rodzic może żądać alimentów?

Może próbować, ale sąd ocenia, czy żądanie nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego na podstawie art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy udowodnionej przemocy taki argument bywa bardzo istotny.

Źródła

• art. 128, art. 129 § 1, art. 133 § 2, art. 144¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 61, art. 64, art. 64a, art. 66 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
• wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2018 r., sygn. I OSK 2780/18