Zmuszanie do zapłaty za milczenie – co grozi szantażyście?

Kiedy żądanie pieniędzy za milczenie jest przestępstwem?

Jeżeli ktoś żąda pieniędzy w zamian za nierozgłaszanie informacji, które mogą poniżyć drugą osobę, narazić ją na utratę dobrego imienia albo wywołać poważne konsekwencje rodzinne lub zawodowe, sprawę należy oceniać przede wszystkim przez pryzmat art. 191 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Przepis ten stanowi, że kto stosuje przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną w celu zmuszenia innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

W opisanej sytuacji określonym działaniem jest płacenie pieniędzy, a środkiem nacisku jest groźba ujawnienia kompromitującej informacji. Jeżeli grożąca osoba mówi lub daje do zrozumienia: zapłać, bo powiem rodzinie, pracodawcy albo znajomym o spotkaniu, to nie jest zwykła prośba ani negocjacja, lecz zachowanie mogące stanowić karalny szantaż.

Podobny mechanizm występuje także w sprawach internetowych, takich jak szantaż na Facebooku i groźba ujawnienia prywatnych nagrań, gdy sprawca żąda pieniędzy w zamian za nieujawnianie prywatnych nagrań, zdjęć lub wiadomości.

Czym jest groźba bezprawna?

Definicję groźby bezprawnej zawiera art. 115 § 12 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem groźbą bezprawną jest zarówno groźba, o której mowa w art. 190 § 1 Kodeksu karnego, jak również groźba spowodowania postępowania karnego lub innego postępowania, w którym może zostać nałożona administracyjna kara pieniężna, oraz groźba rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub osoby dla niego najbliższej.

Art. 190 § 1 Kodeksu karnego dotyczy groźby popełnienia przestępstwa na szkodę danej osoby lub osoby dla niej najbliższej, jeżeli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona. W praktyce przy szantażu za milczenie najczęściej chodzi jednak nie o groźbę pobicia lub zniszczenia mienia, lecz o groźbę rozgłoszenia informacji uwłaczającej czci.

Istotne jest to, że dla oceny groźby rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci nie ma decydującego znaczenia, czy wiadomość jest prawdziwa. Także grożenie ujawnieniem prawdziwej, ale kompromitującej informacji może być groźbą bezprawną, jeżeli służy zmuszeniu pokrzywdzonego do zapłaty, zaniechania albo znoszenia określonego stanu.

W sprawach, w których pojawia się groźba popełnienia przestępstwa albo groźba publikacji kompromitujących treści, warto odróżnić art. 190 § 1 Kodeksu karnego od art. 191 § 1 Kodeksu karnego. Przykładowo szantaż ujawnieniem nagrań może wymagać oceny kilku przepisów jednocześnie, zależnie od treści gróźb i celu działania sprawcy.

Czy zapowiedź zgłoszenia sprawy na policję jest groźbą?

Sama zapowiedź zawiadomienia policji lub prokuratury o popełnieniu przestępstwa co do zasady nie jest groźbą bezprawną, jeżeli ma na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem. Wynika to wprost z art. 115 § 12 Kodeksu karnego, który wyłącza bezprawność zapowiedzi spowodowania postępowania karnego, gdy służy ona wyłącznie ochronie prawa naruszonego przestępstwem.

Inaczej trzeba ocenić zapowiedź, że ujawni się osobom trzecim kompromitujące informacje o sprawcy, np. o jego życiu prywatnym, pracy lub sposobie zarobkowania, po to, aby wymusić na nim określone zachowanie. Taka wypowiedź, zależnie od treści, kontekstu i celu, sama może zostać oceniona jako groźba rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci w rozumieniu art. 115 § 12 Kodeksu karnego.

Dlatego w praktyce najbezpieczniej jest przerwać płacenie, nie odpowiadać groźbą na groźbę, zabezpieczyć dowody i złożyć zawiadomienie. W rozmowach ze sprawcą warto ograniczyć się do jasnego komunikatu, że dalsze żądania pieniędzy zostaną przekazane organom ścigania.

Czy taka sprawa może być wymuszeniem rozbójniczym?

Nie każde wymuszanie pieniędzy jest wymuszeniem rozbójniczym. Art. 282 Kodeksu karnego penalizuje doprowadzenie innej osoby do rozporządzenia mieniem przy użyciu przemocy, groźby zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie. Jeżeli sprawca grozi wyłącznie ujawnieniem wstydliwej informacji, sprawa najczęściej będzie oceniana na gruncie art. 191 § 1 Kodeksu karnego, a nie art. 282 Kodeksu karnego.

Jeżeli jednak groźbom ujawnienia informacji towarzyszy grożenie pobiciem, zniszczeniem samochodu, nachodzeniem w domu albo użyciem niebezpiecznego narzędzia, kwalifikacja może być surowsza. W takich sytuacjach należy rozważyć także wymuszenie rozbójnicze albo inne przestępstwa przeciwko wolności, mieniu lub zdrowiu.

Jakie dowody zabezpieczyć?

W postępowaniu karnym znaczenie ma nie tylko to, co twierdzi pokrzywdzony, lecz także to, czy można odtworzyć treść gróźb, żądań i płatności. Przed pójściem na policję warto zabezpieczyć:

• SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile i wiadomości głosowe,
• historię połączeń telefonicznych, w szczególności częste połączenia z tego samego numeru,
• potwierdzenia przelewów, wypłat z bankomatu lub innych płatności,
• dane numeru telefonu, profilu społecznościowego albo rachunku bankowego sprawcy,
• nagrania rozmów, jeżeli pokrzywdzony sam uczestniczył w rozmowie,
• notatkę z chronologią zdarzeń: daty, godziny, kwoty, treść żądań i świadków.

Osoba uczestnicząca w rozmowie może co do zasady utrwalić jej przebieg na potrzeby ochrony swoich praw. Należy jednak zachować ostrożność: nagrania nie powinny być publikowane ani przekazywane osobom postronnym. Ich przydatność i dopuszczalność ocenią organy prowadzące postępowanie.

Jak złożyć zawiadomienie o przestępstwie?

Zawiadomienie można złożyć ustnie do protokołu na policji albo pisemnie w jednostce policji lub prokuraturze. Podstawę stanowi art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, zgodnie z którym każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub policję.

W zawiadomieniu należy opisać, kto, kiedy i w jaki sposób żądał pieniędzy, jakie groźby formułował, jakie kwoty zostały zapłacone oraz jakie dowody są dostępne. Warto wyraźnie wskazać, że sprawca działał w celu zmuszenia do płacenia za milczenie, a groźba dotyczyła rozgłoszenia informacji uwłaczającej czci.

Przestępstwo z art. 191 § 1 Kodeksu karnego jest ścigane z urzędu. Oznacza to, że po przyjęciu zawiadomienia dalsze czynności prowadzą organy ścigania. Jeżeli równolegle pojawiła się groźba popełnienia przestępstwa z art. 190 § 1 Kodeksu karnego, trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 190 § 2 Kodeksu karnego ściganie tego czynu następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Jeżeli szantaż pojawia się w relacji osobistej, byłym związku albo między osobami, które dobrze się znają, dowody bywają rozproszone w rozmowach telefonicznych i komunikatorach. W takim kontekście przydatne może być omówienie sprawy dotyczącej tego, jak wygląda szantaż w relacji i jakie działania pomagają przerwać eskalację gróźb.

FAQ

Czy muszę dalej płacić, żeby uniknąć ujawnienia informacji?

Nie. Dalsze płacenie często wzmacnia sprawcę i prowadzi do kolejnych żądań. Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zabezpieczenie dowodów, przerwanie negocjacji i złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Czy prawdziwa informacja też może być przedmiotem szantażu?

Tak. Art. 115 § 12 Kodeksu karnego mówi o groźbie rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci, a nie tylko o wiadomości fałszywej. Prawdziwość informacji nie wyklucza odpowiedzialności sprawcy, jeżeli groźba służy zmuszeniu pokrzywdzonego do określonego zachowania.

Czy mogę nagrywać rozmowy ze sprawcą?

Jeżeli jesteś uczestnikiem rozmowy, utrwalenie jej przebiegu na potrzeby ochrony swoich praw co do zasady nie jest tym samym co podsłuchiwanie cudzej rozmowy. Nie należy jednak publikować nagrań ani rozpowszechniać ich prywatnie. Najlepiej przekazać je policji lub prokuraturze jako dowód.

Czy zawiadomienie na policji jest płatne?

Nie. Złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa jest bezpłatne. Można je złożyć ustnie do protokołu albo pisemnie, dołączając wydruki wiadomości, potwierdzenia przelewów i inne dowody.

Czy sprawca odpowie także za nękanie telefonami?

To zależy od intensywności i celu kontaktów. Jeżeli uporczywe telefony, wiadomości lub nachodzenie istotnie naruszają prywatność albo wzbudzają uzasadnione poczucie zagrożenia, można rozważać także art. 190a § 1 Kodeksu karnego dotyczący uporczywego nękania.

Źródła

• Art. 115 § 12, art. 190 § 1-2, art. 190a § 1, art. 191 § 1, art. 191a § 1, art. 282 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, tekst jednolity dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych: Kodeks karny.
• Art. 49 § 1 i art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, tekst jednolity dostępny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych: Kodeks postępowania karnego.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1963 r., sygn. akt II K 997/60 - rozróżnienie perswazji i nakłaniania od zmuszania.