Nękanie słowne w trakcie rozwodu

Kiedy agresja słowna w trakcie rozwodu może być przestępstwem?

Sama okoliczność, że małżonkowie są w konflikcie rozwodowym, nie wyłącza odpowiedzialności karnej za przemoc psychiczną. Zgodnie z art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą albo nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Małżonek jest osobą najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego. Dlatego powtarzające się wyzwiska, poniżanie, upokarzanie przy dziecku, grożenie, izolowanie, kontrolowanie, nękanie wiadomościami lub wywoływanie ciągłego poczucia strachu mogą zostać ocenione jako znęcanie psychiczne, jeżeli mają odpowiednią intensywność, powtarzalność i obiektywnie powodują cierpienie psychiczne.

Jeżeli zachowanie dotyczy osoby nieporadnej ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, zastosowanie może mieć art. 207 § 1a Kodeksu karnego, który przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Gdy znęcanie jest połączone ze szczególnym okrucieństwem, art. 207 § 2 Kodeksu karnego przewiduje karę od roku do 10 lat, a jeżeli następstwem jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, art. 207 § 3 Kodeksu karnego przewiduje karę od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Czy każda kłótnia małżeńska oznacza znęcanie psychiczne?

Nie. Odpowiedzialność z art. 207 § 1 Kodeksu karnego wymaga czegoś więcej niż zwykłej, nawet ostrej kłótni. W orzecznictwie przyjmuje się, że o znęcaniu decyduje ocena obiektywna, a nie wyłącznie subiektywne odczucie pokrzywdzonego. Sąd Najwyższy w wyroku z 6 sierpnia 1996 r., sygn. akt WR 102/96, wskazał, że znęcanie polega na jakościowo innym zachowaniu niż zwyczajne znieważenie lub naruszenie nietykalności i obejmuje umyślne zadawanie poważnych cierpień fizycznych lub moralnych.

Znęcanie zwykle ma charakter powtarzalny i rozciągnięty w czasie. Wyjątkowo także jedno zdarzenie może mieć znaczenie, jeżeli jest szczególnie intensywne i drastyczne, ale w praktyce przy przemocy psychicznej najważniejszy jest ciąg zachowań: częstotliwość, eskalacja, treść wypowiedzi, obecność dziecka, wpływ na codzienne funkcjonowanie oraz reakcje sprawcy po interwencjach.

Jeżeli mąż regularnie poniża żonę, wyzywa ją przy dziecku, grozi odebraniem dziecka albo wykorzystuje konflikt rozwodowy do stałego zastraszania, warto przeanalizować nie tylko sprawę rozwodową, ale też znęcanie w małżeństwie jako możliwy problem karny i rodzinny.

Inne możliwe kwalifikacje: groźby, stalking, zniewaga

Nie każde agresywne zachowanie będzie od razu znęcaniem z art. 207 § 1 Kodeksu karnego. W zależności od treści wypowiedzi i sposobu działania sprawcy mogą wchodzić w grę także inne przepisy.

Jeżeli zachowanie polega na tym, że sprawca stale dzwoni, wysyła setki wiadomości, nachodzi, kontroluje albo publicznie poniża, warto rozważyć także uporczywe nękanie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego. W szerszym ujęciu problem „znęcanie się psychicznie” omawia także hub znęcania psychicznego.

Jakie dowody zbierać, gdy mąż obraża i poniża?

W sprawach o przemoc psychiczną dowody zwykle buduje się z wielu elementów. Im bardziej uporządkowane materiały, tym łatwiej wykazać powtarzalność i intensywność zachowań. Warto prowadzić chronologiczny opis zdarzeń: data, godzina, miejsce, obecne osoby, dokładne słowa, reakcja dziecka, ewentualna interwencja Policji, skutek dla pokrzywdzonego.

Przydatne mogą być w szczególności:

• nagrania rozmów i awantur, jeżeli osoba nagrywająca jest uczestnikiem rozmowy;
• SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile, wpisy w mediach społecznościowych;
• notatki urzędowe z interwencji Policji;
• zaświadczenia od psychologa, psychiatry, terapeuty lub lekarza rodzinnego;
• zeznania świadków, także pośrednich, którzy widzieli skutki przemocy albo słyszeli rozmowę przez telefon;
• informacje ze szkoły, przedszkola lub poradni, jeżeli dziecko reaguje lękiem, wycofaniem albo problemami emocjonalnymi;
• wydruki bilingów i historii połączeń, gdy nękanie odbywa się telefonicznie.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Art. 267 § 3 Kodeksu karnego penalizuje między innymi zakładanie lub posługiwanie się urządzeniem podsłuchowym w celu uzyskania informacji, do której sprawca nie jest uprawniony. Co do zasady czym innym jest nagranie rozmowy, w której samemu się uczestniczy, a czym innym podsłuchiwanie cudzej rozmowy. Dodatkowo publikowanie nagrań w internecie może naruszać dobra osobiste, dlatego nagrania najlepiej przekazywać sądowi, prokuraturze lub Policji, a nie rozpowszechniać publicznie.

Co zrobić od razu, gdy dochodzi do awantury?

Jeżeli podczas awantury pojawia się realne zagrożenie bezpieczeństwa, należy wzywać Policję. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć ustnie do protokołu na komisariacie albo pisemnie w prokuraturze. Art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego przewiduje społeczny obowiązek zawiadomienia prokuratora lub Policji o przestępstwie ściganym z urzędu.

Znęcanie z art. 207 § 1 Kodeksu karnego jest co do zasady przestępstwem ściganym z urzędu. Inaczej może być przy niektórych czynach dodatkowych, na przykład groźba karalna z art. 190 § 1 Kodeksu karnego wymaga wniosku pokrzywdzonego o ściganie na podstawie art. 190 § 2 Kodeksu karnego, a zniewaga z art. 216 § 1 Kodeksu karnego jest zasadniczo ścigana z oskarżenia prywatnego zgodnie z art. 216 § 5 Kodeksu karnego.

Jeżeli agresja słowna ma charakter przemocy domowej, można żądać wszczęcia procedury Niebieskiej Karty. Podstawą jest art. 9d ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”. Gdy pojawia się agresja słowna i kontrolowanie partnera, pomocna może być także procedura NK, niezależnie od płci osoby doznającej przemocy.

Środki ochrony w sprawach przemocy domowej

W sytuacji przemocy domowej można rozważyć środki, które mają odseparować osobę stosującą przemoc od pokrzywdzonego. Art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej pozwala żądać, aby sąd zobowiązał osobę stosującą przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Niezależnie od drogi sądowej Policja może zastosować środki przewidziane w art. 15aa ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki związane z przemocą domową. W praktyce chodzi o natychmiastową ochronę osoby doznającej przemocy, zwłaszcza gdy pozostawanie sprawcy w mieszkaniu stwarza zagrożenie.

Jeżeli sprawa karna już się toczy, prokurator albo sąd mogą stosować środki zapobiegawcze określone w Kodeksie postępowania karnego. Przykładowo art. 275 § 2 Kodeksu postępowania karnego pozwala w ramach dozoru Policji nałożyć na podejrzanego określone obowiązki, a art. 275a § 1 Kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość nakazania oskarżonemu o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.

Znaczenie agresji słownej w sprawie rozwodowej

Agresywne zachowanie małżonka może mieć znaczenie również w postępowaniu rozwodowym. Zgodnie z art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy rozwód jest dopuszczalny, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Na podstawie art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd co do zasady orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia, chyba że małżonkowie zgodnie żądają zaniechania orzekania o winie.

Wyzwiska, poniżanie i zastraszanie mogą być dowodem zawinionego naruszenia obowiązków małżeńskich, zwłaszcza obowiązku wzajemnej pomocy, lojalności i poszanowania, wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko jest świadkiem awantur, sąd rodzinny może uwzględnić to przy rozstrzyganiu o władzy rodzicielskiej i kontaktach na podstawie art. 58 § 1 i § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W trakcie procesu rozwodowego przemoc psychiczna bywa też łączona z pytaniem, czy Niebieska Karta może wpłynąć na przebieg sprawy rodzinnej. Ten aspekt szerzej omawia materiał NK a rozwód.

Jak opisać sytuację w zawiadomieniu lub w piśmie do sądu?

W zawiadomieniu do Policji lub prokuratury nie wystarczy napisać ogólnie, że małżonek jest agresywny. Najlepiej opisać konkretne zdarzenia w kolejności chronologicznej. Warto wskazać, od kiedy trwa przemoc, jak często dochodzi do awantur, jakie słowa padają, czy dziecko jest obecne, czy sprawca grozi, czy pokrzywdzony korzystał z pomocy psychologa lub lekarza oraz jakie dowody załącza.

W pozwie rozwodowym, odpowiedzi na pozew lub piśmie procesowym należy oddzielić fakty od ocen. Zamiast pisać: „mąż znęca się nade mną”, lepiej wskazać: „w dniu 12 maja 2026 r. podczas odbierania dziecka mąż w obecności syna powiedział..., a następnie...; zdarzenie zostało nagrane; po zdarzeniu dziecko płakało i nie chciało iść z ojcem na kontakt”. Taki opis jest dla sądu bardziej użyteczny.

FAQ

Czy mogę nagrywać męża podczas awantury?

Co do zasady nagranie rozmowy, w której samemu się uczestniczy, może zostać przedstawione jako dowód. Ryzykowne jest natomiast podsłuchiwanie cudzych rozmów lub instalowanie urządzeń bez uprawnienia, ponieważ może wchodzić w grę art. 267 Kodeksu karnego. Nagrania najlepiej przekazywać organom lub sądowi, a nie publikować.

Czy obecność dziecka przy wyzwiskach ma znaczenie?

Tak. Obecność dziecka może mieć znaczenie w sprawie rozwodowej i rodzinnej, zwłaszcza przy ocenie władzy rodzicielskiej, kontaktów oraz dobra dziecka na podstawie art. 58 § 1 i § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Może też wzmacniać ocenę szkodliwości zachowania sprawcy.

Czy Niebieska Karta oznacza automatycznie sprawę karną?

Nie. Procedura Niebieskiej Karty, prowadzona na podstawie art. 9d ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, służy rozpoznaniu przemocy i zaplanowaniu pomocy. Nie jest wyrokiem ani automatycznym skazaniem, ale dokumentacja z tej procedury może później stanowić ważny dowód.

Czy muszę od razu składać zawiadomienie o przestępstwie?

Jeżeli dochodzi do przemocy, gróźb lub realnego zagrożenia, nie warto zwlekać z wezwaniem Policji albo zawiadomieniem prokuratury. W lżejszych sytuacjach można najpierw uporządkować dowody i skonsultować, czy właściwa będzie droga karna, rodzinna, cywilna czy kilka działań równolegle.

Czy sąd rozwodowy sam ukarze męża za znęcanie?

Nie. Sąd rozwodowy rozstrzyga o rozwodzie, winie, dzieciach, alimentach i mieszkaniu w granicach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Odpowiedzialność karna za znęcanie z art. 207 Kodeksu karnego jest przedmiotem postępowania karnego.

Źródła

• art. 23, art. 56 § 1, art. 57 § 1, art. 58 § 1 i § 1a ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 115 § 11, art. 190, art. 190a, art. 191, art. 207, art. 216, art. 267 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny
• art. 275 § 2, art. 275a § 1, art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego
• art. 9d i art. 11a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej
• art. 15aa ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji
• rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”
• wyrok Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 1971 r., sygn. akt I KR 149/71
• wyrok Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 1996 r., sygn. akt WR 102/96