Upadłość konsumencka a mieszkanie – czy dłużnik je straci?

Kiedy można ogłosić upadłość konsumencką?

Upadłość konsumencka dotyczy osoby fizycznej, wobec której nie prowadzi się działalności gospodarczej. Podstawą jest art. 491(1) ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe. Warunkiem ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność, czyli utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Tak definiuje ją art. 11 ust. 1 tej ustawy.

Zgodnie z art. 11 ust. 1a Prawa upadłościowego domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań przekracza trzy miesiące. To nie jest jedyna możliwa sytuacja niewypłacalności, ale w praktyce jest to najczęstszy punkt odniesienia.

W opisanym stanie faktycznym przesłanka niewypłacalności wygląda na spełnioną: dłużniczka ma wieloletnie zadłużenie, kilka zobowiązań bankowych, brak stabilnych dochodów i nie jest w stanie regulować rat. Ostateczna ocena zawsze zależy jednak od dokumentów: wysokości długów, terminów wymagalności, dochodów, kosztów utrzymania i historii zadłużenia.

Czy sąd bada przyczyny zadłużenia?

Tak, ale obecnie przyczyny zadłużenia co do zasady nie blokują już samego ogłoszenia upadłości w takim stopniu jak dawniej. Po zmianach przepisów sąd częściej ogłasza upadłość, a kwestia zawinienia wpływa przede wszystkim na dalszy etap postępowania, w szczególności na plan spłaty wierzycieli albo odmowę oddłużenia.

Zgodnie z art. 491(14a) ust. 1 Prawa upadłościowego, jeżeli upadły doprowadził do swojej niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, sąd ustala plan spłaty na okres od 36 do 84 miesięcy. Natomiast zgodnie z art. 491(16) ust. 1 tej ustawy w określonych wypadkach sąd może odmówić ustalenia planu spłaty albo umorzenia zobowiązań bez ustalania planu spłaty, zwłaszcza gdy dłużnik działał nierzetelnie lub nadużywał procedury.

Jeżeli natomiast niewypłacalność wynika z utraty pracy, choroby, rozwodu, obowiązków rodzinnych czy innych życiowych zdarzeń, zwykle przemawia to na korzyść dłużnika przy ocenie dalszych skutków postępowania.

Kiedy sąd może oddalić wniosek albo odmówić oddłużenia?

W sprawach konsumenckich trzeba odróżnić dwie kwestie:

Znaczenie mogą mieć m.in. takie okoliczności jak: ukrywanie majątku, wyzbywanie się go z pokrzywdzeniem wierzycieli, nierzetelne dane we wniosku, brak współpracy z syndykiem czy zaciąganie kolejnych zobowiązań bez realnych szans spłaty. W praktyce każdy taki przypadek wymaga indywidualnej oceny dokumentów i chronologii zdarzeń.

Co dzieje się z mieszkaniem przy upadłości konsumenckiej?

Co do zasady cały majątek upadłego z dniem ogłoszenia upadłości staje się masą upadłości. Wynika to z art. 61 Prawa upadłościowego. Upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania i rozporządzania majątkiem wchodzącym do masy upadłości, co przewiduje art. 75 ust. 1 tej ustawy.

To oznacza, że jeżeli dłużniczka posiada mieszkanie albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, taki składnik majątku co do zasady podlega likwidacji przez syndyka. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu jest prawem zbywalnym i majątkowym, dlatego w praktyce podlega sprzedaży tak samo jak nieruchomość.

Nie ma przepisu, który automatycznie chroniłby jedyne mieszkanie dłużnika przed sprzedażą w upadłości konsumenckiej. Sam fakt, że lokal jest jedynym miejscem zamieszkania, nie wyłącza go z masy upadłości.

Jeżeli chcesz porównać tę sytuację z innymi skutkami niewypłacalności, zobacz także upadłość konsumencką przy trwałej niezdolności do spłaty.

Czy mieszkanie zawsze zostanie sprzedane?

Najczęściej tak, jeżeli przedstawia realną wartość dla wierzycieli. Wyjątki mogą dotyczyć sytuacji szczególnych, np. gdy składnik majątku jest obciążony w taki sposób, że jego sprzedaż nie dałaby istotnych środków do podziału, albo gdy udział upadłego w prawie jest na tyle problematyczny, że likwidacja okazuje się praktycznie bezcelowa. To jednak nie jest reguła.

W przypadku mieszkania spółdzielczego własnościowego syndyk zazwyczaj dąży do sprzedaży, a środki przeznacza na koszty postępowania i zaspokojenie wierzycieli według zasad określonych w Prawie upadłościowym.

Dla dłużnika często lepsza ekonomicznie bywa dobrowolna sprzedaż lokalu przed upadłością, ale tylko wtedy, gdy odbywa się ona legalnie, za cenę rynkową i z rzeczywistym przeznaczeniem środków na spłatę zadłużenia lub zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych. Sprzedaż pozorna, zaniżona albo dokonana na rzecz bliskich na nierynkowych warunkach może zostać później zakwestionowana.

Środki na wynajem po sprzedaży mieszkania

Najważniejszą ochronę mieszkaniową dla upadłego przewiduje art. 342a ust. 1 Prawa upadłościowego. Zgodnie z tym przepisem z sumy uzyskanej ze sprzedaży lokalu mieszkalnego albo domu jednorodzinnego, w których zamieszkiwał upadły, wydziela się upadłemu kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego w tej samej albo sąsiedniej miejscowości za okres od 12 do 24 miesięcy.

Przy ustalaniu tej kwoty bierze się pod uwagę potrzeby mieszkaniowe upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, ich zdolności zarobkowe, sumę uzyskaną ze sprzedaży oraz opinię syndyka. Podstawę stanowi art. 342a ust. 2 Prawa upadłościowego.

W praktyce nie jest to „zachowanie mieszkania”, lecz czasowe zabezpieczenie środków na najem. O wysokości tej kwoty decyduje sędzia-komisarz, więc rezultat zależy od konkretnej sytuacji rodzinnej i finansowej.

Jak wygląda dalsze oddłużenie po sprzedaży majątku?

Po zakończeniu likwidacji majątku sąd może:

• ustalić plan spłaty wierzycieli,
• umorzyć zobowiązania bez ustalania planu spłaty, jeżeli osobista sytuacja upadłego wskazuje na trwałą niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat,
• warunkowo umorzyć zobowiązania bez ustalania planu spłaty,
• albo odmówić oddłużenia w przypadkach przewidzianych ustawą.

Podstawą są przede wszystkim art. 491(15), art. 491(16) i art. 491(16a) Prawa upadłościowego. W sprawie osoby w wieku przedemerytalnym, utrzymującej się z prac dorywczych, realna bywa zarówno opcja planu spłaty na niskim poziomie, jak i rozważanie umorzenia bez planu spłaty, ale to zawsze zależy od stanu zdrowia, wieku, dochodów i rokowań zarobkowych.

Jakie są alternatywy dla upadłości?

Upadłość nie zawsze jest najlepszym pierwszym krokiem. Jeżeli dłużnik chce spróbować uratować mieszkanie, warto przeanalizować kilka rozwiązań przed złożeniem wniosku.

1. Negocjacje z bankami i wierzycielami

Warto wrócić do rozmów z wierzycielami, ale już z konkretną propozycją: zawieszenie spłat, czasowe obniżenie rat, restrukturyzację harmonogramu, umorzenie części odsetek lub ugodę jednorazową po sprzedaży mieszkania. W praktyce większe szanse daje przedstawienie zestawienia dochodów, kosztów życia i propozycji realnych wpłat.

Jeżeli problem dotyczy także dawnych zobowiązań, pomocna może być analiza, czy nie występuje przedawnienie roszczeń albo inne zarzuty obronne wobec części wierzycieli.

2. Układ konsumencki

Prawo upadłościowe przewiduje możliwość zawarcia układu na zgromadzeniu wierzycieli przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej. Podstawę stanowią art. 491(22) i następne Prawa upadłościowego. To rozwiązanie może mieć sens wtedy, gdy dłużnik ma choć częściową zdolność do spłaty i chce uniknąć likwidacji majątku.

Układ wymaga jednak realnej propozycji dla wierzycieli i ich zgody w wymaganej większości. Jeżeli dochód jest niestabilny albo bardzo niski, układ może okazać się trudny do przyjęcia.

3. Dobrowolna sprzedaż mieszkania na wolnym rynku

Sprzedaż mieszkania przed upadłością bywa korzystniejsza niż sprzedaż przez syndyka, bo zwykle pozwala uzyskać lepszą cenę. Warunek jest jeden: cała operacja musi być uczciwa, udokumentowana i zgodna z interesem wierzycieli. Środki nie powinny „zniknąć”, lecz zostać racjonalnie rozdysponowane.

Przy takim wariancie trzeba uważać na skutki czynności dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli. Syndyk może badać wcześniejsze rozporządzenia majątkiem, a niektóre czynności mogą być bezskuteczne wobec masy upadłości na zasadach wynikających z art. 127 i nast. Prawa upadłościowego.

4. Pomoc mieszkaniowa i socjalna

Poza środkami z art. 342a Prawa upadłościowego warto sprawdzić lokalne formy wsparcia: dodatek mieszkaniowy, pomoc społeczną, ewentualnie lokal z zasobu gminy. Nie zastępuje to oddłużenia, ale może pomóc po sprzedaży mieszkania.

Co praktycznie warto zrobić przed złożeniem wniosku?

• spisać wszystkie długi: kwoty, wierzycieli, daty wymagalności, egzekucje, odsetki,
• zgromadzić dokumenty potwierdzające dochody, koszty utrzymania, stan zdrowia i sytuację rodzinną,
• ustalić status mieszkania: własność czy spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, obciążenia hipoteczne, zajęcia,
• sprawdzić, czy w ostatnich latach nie było darowizn, sprzedaży majątku albo spłat wybiórczych mogących budzić zastrzeżenia,
• porównać trzy warianty: upadłość, układ oraz sprzedaż mieszkania na wolnym rynku.

Wniosek o upadłość konsumencką składa się na urzędowym formularzu do sądu upadłościowego. Trzeba w nim rzetelnie wskazać majątek, wierzycieli, dochody i okoliczności niewypłacalności. Podanie niepełnych lub nieprawdziwych danych może bardzo zaszkodzić sprawie.

FAQ

Czy jedyne mieszkanie chroni przed sprzedażą w upadłości konsumenckiej?

Nie. Prawo upadłościowe nie przewiduje automatycznej ochrony jedynego mieszkania upadłego. Co do zasady taki lokal albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu wchodzi do masy upadłości.

Czy po sprzedaży mieszkania dostaje się pieniądze na wynajem?

Tak, jest to możliwe na podstawie art. 342a ustawy – Prawo upadłościowe. Sędzia-komisarz wydziela kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu za okres od 12 do 24 miesięcy.

Czy brak stałej pracy wyklucza upadłość konsumencką?

Nie. Brak stałej pracy może wręcz potwierdzać niewypłacalność. Ma jednak znaczenie przy ocenie, czy i w jakiej wysokości sąd ustali plan spłaty wierzycieli.

Czy warto samemu sprzedać mieszkanie przed upadłością?

Czasem tak, bo można uzyskać lepszą cenę niż w postępowaniu upadłościowym. Taka sprzedaż musi jednak być rzeczywista, rynkowa i prawidłowo udokumentowana, aby nie została potraktowana jako działanie na szkodę wierzycieli.

Czy przy rażącym niedbalstwie sąd zawsze odmówi upadłości?

Nie zawsze. Obecnie takie okoliczności częściej wpływają na sposób oddłużenia, zwłaszcza długość planu spłaty, niż na samo ogłoszenie upadłości. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny.

Podsumowanie

W opisanej sprawie istnieją podstawy, aby rozważać upadłość konsumencką. Najważniejsze ryzyko polega na tym, że kawalerka lub spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu najpewniej wejdą do masy upadłości i zostaną sprzedane. Ochrona polega nie na zachowaniu mieszkania, lecz na możliwości uzyskania środków na najem od 12 do 24 miesięcy.

Jeżeli celem jest przede wszystkim zachowanie lokalu, przed złożeniem wniosku warto porównać: ugody z wierzycielami, układ konsumencki i dobrowolną sprzedaż mieszkania na wolnym rynku. To, które rozwiązanie będzie najbezpieczniejsze, zależy od pełnej historii zadłużenia, realnych dochodów i tego, czy w ostatnich latach były czynności dotyczące majątku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 11 ust. 1 i 1a, art. 61, art. 75 ust. 1, art. 127 i nast., art. 342a, art. 491(1), art. 491(14a), art. 491(15), art. 491(16), art. 491(16a), art. 491(22) i nast. – ISAP