Co zrobić, gdy dyrektor ogranicza etat nauczyciela mimo wolnych godzin?

Kiedy dyrektor może ograniczyć etat nauczyciela?

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania podstawowe znaczenie ma art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Przepis ten pozwala rozwiązać stosunek pracy albo — na wniosek nauczyciela — przenieść go w stan nieczynny, jeżeli zmiany organizacyjne powodują zmniejszenie liczby oddziałów lub zmiany planu nauczania uniemożliwiają dalsze zatrudnianie w pełnym wymiarze zajęć.

Dodatkowo art. 20 ust. 1 zdanie drugie Karty Nauczyciela przewiduje, że dyrektor może za zgodą nauczyciela ograniczyć zatrudnienie w trybie określonym w art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, zamiast rozwiązywać stosunek pracy lub przenosić w stan nieczynny.

To oznacza, że samo stwierdzenie dyrektora o „mniejszej liczbie godzin” nie przesądza jeszcze, że ograniczenie etatu jest zgodne z prawem. Trzeba zbadać, czy rzeczywiście na nowy rok szkolny nie ma możliwości zapewnienia Pani pełnego pensum z przedmiotów, do których ma Pani kwalifikacje.

Jeżeli już na etapie organizacji szkoły wiadomo, że zwolnią się godziny możliwe do objęcia przez Panią, to ocena legalności ograniczenia zatrudnienia zależy od konkretnego stanu faktycznego: dat, arkusza organizacyjnego, kwalifikacji, przydziału godzin innym nauczycielom i tego, czy zwolnienie etatu jest tylko ustną zapowiedzią, czy wynika już z formalnej decyzji kadrowej.

Czy trzeba podpisać porozumienie o ograniczeniu etatu?

Nie. Porozumienie zmieniające, w tym porozumienie o ograniczeniu zatrudnienia, jest ważne tylko wtedy, gdy obie strony wyrażą zgodę. W przypadku nauczycieli podstawą jest art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może wyrazić zgodę na ograniczenie zatrudnienia do wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć oraz na proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia, jeżeli nie ma warunków do zatrudnienia go w pełnym wymiarze.

Jeżeli więc proponowane jest ograniczenie do 9/18, to formalnie mieści się ono w granicy z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela. Nie oznacza to jednak, że należy je akceptować automatycznie. Kluczowe jest pytanie, czy rzeczywiście nie ma warunków do dalszego pełnego zatrudnienia.

Przed podpisaniem warto poprosić dyrektora o:

• wskazanie podstawy prawnej ograniczenia etatu,
• informację, jakie godziny i z jakich przedmiotów są planowane od 1 września,
• wyjaśnienie, czy w arkuszu organizacyjnym uwzględniono Pani kwalifikacje,
• potwierdzenie, czy zwolnienie godzin przez inną nauczycielkę zostało już formalnie zgłoszone.

Zobacz również: stan nieczynny nauczyciela

Co grozi po odmowie podpisania porozumienia?

Odmowa podpisania porozumienia nie daje dyrektorowi prawa do „natychmiastowego zwolnienia”. Jeżeli dyrektor chce doprowadzić do ograniczenia zatrudnienia albo rozwiązania stosunku pracy, musi zastosować właściwy tryb wynikający z przepisów.

W przypadku nauczyciela mianowanego, gdy zachodzą przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, rozwiązanie stosunku pracy następuje z końcem roku szkolnego, po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu — tak stanowi art. 20 ust. 3 Karty Nauczyciela.

Nauczyciel może też zamiast rozwiązania stosunku pracy złożyć wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Uprawnienie to wynika z art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela. Taki wniosek trzeba złożyć w terminie 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia.

W praktyce, gdy dyrektor powołuje się na art. 20 KN, nauczyciel powinien rozważyć również wybór między odprawą a stanem nieczynnym, bo skutki obu rozwiązań są inne.

Czy dyrektor może dać wolne godziny komuś innemu?

Nie ma przepisu, który automatycznie nakazywałby po podpisaniu porozumienia zwrócić nauczycielowi później wszystkie uwolnione godziny. Dlatego podpisanie porozumienia może w praktyce osłabić Pani pozycję.

Z drugiej strony dyrektor nie powinien dowolnie rozdysponować godzin, jeżeli już na etapie organizacji szkoły wiadomo, że nauczyciel mianowany z odpowiednimi kwalifikacjami może być dalej zatrudniony w pełnym wymiarze. Przy ocenie legalności takich działań znaczenie mają zasady wynikające z art. 10 ust. 5 pkt 6 Karty Nauczyciela i art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, czyli rzeczywista możliwość zatrudniania w pełnym wymiarze zgodnie z kwalifikacjami.

Jeżeli dyrektor najpierw doprowadzi do ograniczenia Pani etatu, a następnie przekaże odpowiadające Pani kwalifikacjom godziny innej osobie, może to stanowić argument w sporze sądowym, że ograniczenie zatrudnienia było pozorne albo przedwczesne. Każda taka sprawa wymaga jednak analizy dokumentów: arkusza organizacyjnego, aneksów, przydziałów czynności i pism kadrowych.

W kontekście stosowania art. 20 Karty Nauczyciela warto też pamiętać, że skutki organizacyjne dla nauczyciela mogą być różne w zależności od wymiaru etatu i rodzaju decyzji pracodawcy. Zobacz również: odprawa nauczyciela w niepełnym etacie.

Porozumienie a wypowiedzenie zmieniające — to nie to samo

W starszych opracowaniach często pojawia się teza, że wobec nauczyciela można po prostu stosować art. 42 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy i wręczyć wypowiedzenie zmieniające. W sprawach nauczycieli mianowanych trzeba jednak zachować ostrożność. W zakresie szczególnych zasad trwałości stosunku pracy pierwszeństwo mają przepisy Karty Nauczyciela jako regulacji szczególnej.

Dla nauczyciela mianowanego typowym mechanizmem przy braku pełnego etatu jest zatem:

• ograniczenie zatrudnienia za zgodą nauczyciela na podstawie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, albo
• rozwiązanie stosunku pracy / stan nieczynny na podstawie art. 20 Karty Nauczyciela.

Art. 42 Kodeksu pracy częściej ma znaczenie wobec nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, ale i wtedy trzeba badać relację do przepisów szczególnych Karty Nauczyciela oraz aktualnego orzecznictwa. Nie można więc przyjąć z góry, że dyrektor zawsze może dowolnie zastąpić tryb z Karty Nauczyciela wypowiedzeniem zmieniającym.

Co warto zrobić przed podjęciem decyzji?

W opisanej sytuacji najbezpieczniej:

1. Nie podpisywać od razu porozumienia bez analizy jego treści.
2. Wystąpić do dyrektora na piśmie o wskazanie, jakie konkretne przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela lub art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela mają uzasadniać ograniczenie etatu.
3. Wskazać swoje kwalifikacje i zapytać, czy planowane wolne godziny od września zostały uwzględnione przy ustalaniu przydziału.
4. Zabezpieczyć dowody: projekt arkusza, wiadomości, informacje od związku zawodowego, pisma kadrowe.
5. W razie wręczenia wypowiedzenia pilnować terminów na odwołanie do sądu pracy.

Jeżeli dojdzie do wypowiedzenia, odwołanie do sądu pracy wnosi się w terminie 21 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego umowę o pracę — wynika to z art. 264 § 1 Kodeksu pracy. W sprawach nauczycieli mianowanych zakres roszczeń zależy od rodzaju pisma i zastosowanej podstawy prawnej, dlatego warto działać szybko po otrzymaniu dokumentu.

Jakie argumenty mogą przemawiać na Pani korzyść?

W sporze z dyrektorem istotne mogą być zwłaszcza następujące okoliczności:

• ma Pani kwalifikacje do przedmiotu, z którego mają zwolnić się godziny,
• wolne godziny są przewidywalne już przed rozpoczęciem roku szkolnego,
• dyrektor zna tę sytuację przed podpisaniem porozumienia,
• pełne pensum można ułożyć bez naruszania organizacji szkoły,
• godziny są przydzielane innej osobie mimo możliwości dalszego pełnego zatrudnienia Pani.

Nie oznacza to automatycznej wygranej, ale są to argumenty, które mogą podważać twierdzenie, że zachodzi rzeczywista niemożność zatrudniania w pełnym wymiarze zajęć.

Podsumowanie

Jeżeli ma Pani realną możliwość objęcia pełnego pensum od nowego roku szkolnego, podpisanie porozumienia o ograniczeniu etatu może być dla Pani niekorzystne. Porozumienie z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela jest dobrowolne i po jego podpisaniu trudniej będzie wykazywać, że ograniczenie było zbędne.

Jeżeli nie podpisze Pani porozumienia, dyrektor musi zastosować prawidłowy tryb ustawowy. Wobec nauczyciela mianowanego nie wystarcza samo stwierdzenie o „mniejszej liczbie godzin” — trzeba wykazać, że rzeczywiście nie ma warunków do dalszego zatrudniania w pełnym wymiarze.

FAQ

Czy nauczyciel mianowany musi zgodzić się na 9/18 etatu?

Nie. Ograniczenie zatrudnienia na podstawie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela wymaga zgody nauczyciela.

Czy ustna informacja o odejściu innego nauczyciela ma znaczenie?

Może mieć znaczenie faktyczne, ale najważniejsze są dokumenty organizacyjne szkoły i formalne decyzje kadrowe. Im bardziej pewne są wolne godziny od września, tym silniejszy argument przeciw ograniczeniu etatu.

Czy po odmowie podpisania porozumienia dyrektor może od razu zwolnić nauczyciela?

Nie od razu. Musi zastosować właściwą podstawę prawną i dochować procedury, w szczególności zasad z art. 20 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 Karty Nauczyciela.

Czy warto wybrać stan nieczynny?

To zależy od sytuacji kadrowej szkoły, uprawnień do odprawy i rokowań na powrót do pracy. Decyzję najlepiej podjąć po analizie konkretnego wypowiedzenia.