Arkusz organizacji szkoły a podział godzin nauczycieli

Czym jest arkusz organizacji szkoły?

Arkusz organizacji szkoły to podstawowy dokument, w którym na dany rok szkolny określa się szczegółową organizację nauczania, wychowania i opieki. Wynika to z art. 110 ustawy Prawo oświatowe. W praktyce arkusz pokazuje między innymi liczbę oddziałów, liczbę uczniów, liczbę nauczycieli, rodzaje zajęć, liczbę godzin poszczególnych zajęć oraz obsadę kadrową.

Nie jest to tylko dokument techniczny. Od treści arkusza często zależy, czy nauczyciel będzie miał pełny etat, czy tylko część etatu, czy powstaną godziny ponadwymiarowe oraz czy potrzebne będą zmiany w zatrudnieniu. Dlatego spór o przydział kilku godzin może mieć realne skutki pracownicze.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli nauczyciel traci wyłącznie godziny ponadwymiarowe, a jego pensum pozostaje zapewnione, co do zasady nie ma nabytego prawa do nadgodzin w kolejnym roku szkolnym. Inaczej jest wtedy, gdy zmiana w arkuszu powoduje obniżenie wymiaru zatrudnienia, brak pełnego etatu albo wypowiedzenie stosunku pracy.

Jak wygląda procedura przygotowania i zatwierdzania arkusza?

Arkusz opracowuje dyrektor szkoły. Następnie przekazuje go do zaopiniowania zakładowym organizacjom związkowym zrzeszającym nauczycieli, o których mowa w art. 110 ust. 2 albo 2a Prawa oświatowego. Opinia związków jest wydawana w terminie 10 dni roboczych od otrzymania arkusza, nie później niż do 19 kwietnia.

Dyrektor przekazuje zaopiniowany arkusz organowi prowadzącemu do 21 kwietnia danego roku. Organ prowadzący, po uzyskaniu opinii organu sprawującego nadzór pedagogiczny, zatwierdza arkusz do 29 maja. Opinia organu nadzoru pedagogicznego jest wydawana w terminie 10 dni roboczych od otrzymania arkusza od organu prowadzącego, nie później niż do 20 maja.

Jeżeli do 30 września wprowadza się zmiany do zatwierdzonego arkusza, opinie są wydawane w terminie 4 dni roboczych od otrzymania zmian, a organ prowadzący zatwierdza zmiany w terminie 7 dni roboczych. Po 30 września organ prowadzący zatwierdza zmiany w terminie 7 dni roboczych od ich otrzymania.

Rada pedagogiczna może wypowiadać się w sprawach organizacji pracy szkoły, ale jej stanowisko nie zastępuje wymaganych opinii związków, opinii organu nadzoru pedagogicznego ani zatwierdzenia przez organ prowadzący. Sam fakt, że na posiedzeniu rady przedstawiono pierwszą wersję podziału godzin, nie oznacza jeszcze, że dyrektor nie może przygotować zmienionej wersji arkusza.

Czy dyrektor może zmienić przydział godzin po pierwszym projekcie arkusza?

Co do zasady dyrektor może zmienić projekt arkusza i zaproponowany przydział godzin, dopóki arkusz nie zostanie zatwierdzony, a także później w trybie zmian do arkusza. Musi jednak działać w granicach przepisów, potrzeb organizacyjnych szkoły, kwalifikacji nauczycieli, ramowych planów nauczania oraz zasad równego traktowania.

Nie ma przepisu, który bezwzględnie zakazywałby przesunięcia dwóch godzin z jednego nauczyciela na drugiego. Nie oznacza to jednak dowolności. Jeżeli zmiana nie ma uzasadnienia organizacyjnego, służy faworyzowaniu wybranej osoby, jest odwetem, narusza zasady równego traktowania albo prowadzi do nieprawidłowego ograniczenia etatu, może zostać zakwestionowana.

W praktyce najważniejsze jest ustalenie, czy zabrane godziny były częścią pensum potrzebną do pełnego etatu, czy jedynie godzinami ponadwymiarowymi. Nauczyciel nie ma gwarancji otrzymywania nadgodzin w kolejnych latach. Jeżeli jednak po zmianie brakuje mu godzin do pełnego wymiaru, trzeba zbadać, czy szkoła rzeczywiście nie ma możliwości dalszego zatrudniania go w pełnym wymiarze.

Co powinno znaleźć się w arkuszu organizacji szkoły?

Aktualne rozporządzenie w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli wskazuje, że arkusz organizacji szkoły określa między innymi:

• liczbę nauczycieli ogółem, w tym nauczycieli zajmujących stanowiska kierownicze,
• imiona i nazwiska nauczycieli, stopień awansu zawodowego, kwalifikacje, rodzaj prowadzonych zajęć oraz liczbę godzin tych zajęć,
• liczbę nauczycieli przystępujących do postępowań awansowych, o których mowa w art. 9d ust. 8 Karty Nauczyciela,
• liczbę pracowników administracji i obsługi oraz liczbę etatów przeliczeniowych,
• liczbę oddziałów poszczególnych klas i liczbę uczniów w oddziałach,
• tygodniowy albo semestralny wymiar godzin zajęć obowiązkowych i dodatkowych,
• godziny rewalidacyjne, doradztwo zawodowe, godziny do dyspozycji dyrektora, świetlicę, internat i bibliotekę szkolną, jeżeli dotyczą danej szkoły.

Właśnie dlatego arkusz jest jednym z najważniejszych dokumentów przy ocenie, czy zmiana przydziału godzin była rzeczywista i uzasadniona, czy tylko formalnie przykrywała decyzję personalną.

Ograniczenie zatrudnienia nauczyciela a brak pełnego etatu

Jeżeli zmiany organizacyjne powodują, że nie ma możliwości dalszego zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, zastosowanie może mieć art. 20 Karty Nauczyciela. Przepis ten obejmuje między innymi częściową likwidację szkoły, zmniejszenie liczby oddziałów albo zmiany planu nauczania, które uniemożliwiają pełne zatrudnienie nauczyciela.

W szkole feryjnej rozwiązanie stosunku pracy z przyczyn wskazanych w art. 20 Karty Nauczyciela następuje z końcem roku szkolnego, po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu. W praktyce oznacza to konieczność doręczenia wypowiedzenia najpóźniej do końca maja, jeżeli stosunek pracy ma rozwiązać się z końcem sierpnia. Przed wypowiedzeniem dyrektor zawiadamia reprezentującą nauczyciela zakładową organizację związkową, która ma 7 dni na zgłoszenie umotywowanych zastrzeżeń.

Nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może wyrazić zgodę na ograniczenie zatrudnienia w trybie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela, ale co do zasady nie niżej niż do 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć i z proporcjonalnym obniżeniem wynagrodzenia. Jeżeli nie wyrazi zgody, stosuje się art. 20 Karty Nauczyciela. Nauczycielowi mianowanemu, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn organizacyjnych, przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę zmiana warunków zatrudnienia może nastąpić w drodze porozumienia stron, a w określonych sytuacjach także przez wypowiedzenie zmieniające albo rozwiązanie stosunku pracy na zasadach przewidzianych w Karcie Nauczyciela i Kodeksie pracy. Jeżeli sprawa dotyczy nauczyciela z kilkuletnią ochroną przedemerytalną, trzeba dodatkowo zbadać art. 28a i 28b Karty Nauczyciela, bo ochrona ta ma wyjątki.

Uzupełnianie etatu w innej szkole

Zgodnie z art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela organ prowadzący szkołę może nałożyć na nauczyciela obowiązek podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach, na tym samym stanowisku, a za zgodą nauczyciela także na innym stanowisku, w celu uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Uzupełnienie może wynosić nie więcej niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

Jeżeli nauczyciel nie wyrazi zgody na pracę na innym stanowisku, otrzymuje wynagrodzenie za część obowiązkowego wymiaru zajęć. Jeżeli natomiast w tej samej szkole pojawi się możliwość zwiększenia wymiaru zatrudnienia nauczyciela, któremu wcześniej ograniczono etat, dyrektor powinien w pierwszej kolejności zwiększyć jego wymiar zatrudnienia, o ile nauczyciel ma wymagane kwalifikacje.

Problemy z godzinami często pojawiają się także po powrocie osoby pełniącej funkcję kierowniczą do zwykłych zajęć nauczycielskich. W takich sprawach znaczenie mają zarówno kwalifikacje, jak i realne brakujące godziny w arkuszu.

Kryteria wyboru nauczyciela do ograniczenia etatu lub zwolnienia

Jeżeli w szkole jest kilku nauczycieli tej samej specjalności i nie dla wszystkich wystarcza godzin, dyrektor powinien zastosować obiektywne, porównywalne i możliwe do obrony kryteria. Mogą to być na przykład kwalifikacje do prowadzenia konkretnych zajęć, stopień awansu zawodowego, podstawa zatrudnienia, staż pracy, ocena pracy, osiągnięcia dydaktyczne, przydatność do realizacji zadań szkoły, dyspozycyjność oraz potrzeby organizacyjne placówki.

Kryteria nie mogą być pozorne, dyskryminacyjne ani ustalone wyłącznie po to, aby uzasadnić wcześniej podjętą decyzję personalną. Jeżeli nauczyciel odwoła się do sądu pracy, sąd może badać nie tylko to, czy w szkole rzeczywiście doszło do zmian organizacyjnych, ale również czy wybór konkretnego nauczyciela był uzasadniony.

Sąd Najwyższy wskazywał, że zmianą planu nauczania uniemożliwiającą dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze może być także zmiana przydziału planowych godzin dydaktyczno-wychowawczych, jeżeli uniemożliwia zatrudnienie w pełnym wymiarze w ramach wyuczonej specjalności zawodowej. Tak wynika z wyroku z 7 maja 1998 r., I PKN 67/98.

W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy podkreślił, że interes szkoły jako placówki kształcącej i wychowującej młodzież może mieć pierwszeństwo przed indywidualnym interesem nauczyciela, jeżeli decyzja personalna jest rzeczywiście uzasadniona potrzebami szkoły. Chodzi o wyrok z 20 sierpnia 2001 r., I PKN 570/00. Nie zwalnia to jednak dyrektora z obowiązku rzetelnego i sprawiedliwego porównania nauczycieli.

Czy można zaskarżyć arkusz organizacji szkoły?

Nauczyciel co do zasady nie składa klasycznego odwołania od samego arkusza organizacji szkoły tak jak od decyzji administracyjnej. Arkusz jest dokumentem organizacyjnym szkoły. W praktyce skuteczne środki zależą od tego, czy zmiana w arkuszu przełożyła się na konkretną czynność z zakresu prawa pracy, na przykład wypowiedzenie, ograniczenie zatrudnienia, wypowiedzenie zmieniające albo odmowę przydzielenia godzin mimo posiadania kwalifikacji.

Pokrzywdzony nauczyciel może w szczególności:

• wystąpić do dyrektora o pisemne wyjaśnienie przyczyn zmiany przydziału godzin,
• poprosić związek zawodowy o interwencję lub analizę arkusza,
• złożyć skargę do organu prowadzącego, jeżeli zarzuty dotyczą sposobu zatwierdzenia arkusza lub gospodarowania godzinami,
• zawiadomić organ nadzoru pedagogicznego, jeżeli chodzi o zgodność organizacji szkoły z prawem oświatowym,
• zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy, jeżeli sprawa dotyczy naruszenia praw pracowniczych,
• wnieść odwołanie do sądu pracy od wypowiedzenia, wypowiedzenia zmieniającego lub innej czynności naruszającej jego prawa.

Osoba trzecia, na przykład inny nauczyciel lub koleżanka z pracy, może zasygnalizować nieprawidłowości, ale nie przejmie uprawnień procesowych pokrzywdzonego nauczyciela. To nauczyciel, którego dotyczy obniżenie etatu, wypowiedzenie lub pominięcie w przydziale godzin, ma interes prawny w dochodzeniu roszczeń.

Co zrobić w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym najpierw trzeba ustalić, czy nauczycielce historii zabrano godziny potrzebne do pełnego etatu, czy tylko godziny ponadwymiarowe. Jeżeli po zmianie nadal ma pełny etat, samo przesunięcie dwóch godzin do innego nauczyciela może być trudne do skutecznego zakwestionowania, chyba że da się wykazać dyskryminację, naruszenie kwalifikacji, obejście przepisów albo inną nieprawidłowość.

Jeżeli jednak zmiana powoduje brak pełnego etatu, dyrektor powinien wskazać realną podstawę organizacyjną i zastosować właściwą procedurę. Nie wystarczy ogólne twierdzenie, że tak ułożono arkusz. Należy sprawdzić, ile jest godzin historii, jakie kwalifikacje mają poszczególni nauczyciele, kto ma jaką podstawę zatrudnienia, czy są godziny ponadwymiarowe u innych nauczycieli oraz jakie kryteria przyjął dyrektor.

Warto przygotować krótkie pismo do dyrektora z prośbą o wyjaśnienie przyczyn zmiany przydziału godzin i wskazanie kryteriów. Jeżeli nauczyciel jest reprezentowany przez związek zawodowy, powinien skorzystać z jego pomocy. Przy realnym obniżeniu etatu albo wypowiedzeniu warto pilnować terminów do sądu pracy, bo ich przekroczenie może utrudnić dochodzenie roszczeń.

FAQ

Czy dyrektor może zabrać nauczycielowi godziny po przedstawieniu projektu arkusza?

Może zmienić projekt arkusza, jeżeli działa w ramach procedury i ma uzasadnienie organizacyjne. Samo wcześniejsze przedstawienie projektu radzie pedagogicznej nie zamyka jeszcze możliwości zmian. Problem powstaje wtedy, gdy zmiana jest arbitralna, dyskryminacyjna albo prowadzi do obniżenia etatu bez wymaganej podstawy prawnej.

Czy nauczyciel ma prawo do godzin ponadwymiarowych?

Co do zasady nie. Godziny ponadwymiarowe zależą od organizacji pracy szkoły i przydziału na dany rok szkolny. Nauczyciel może natomiast kwestionować sytuację, w której zabrano mu godziny potrzebne do pełnego etatu albo przydzielono godziny w sposób naruszający zasady równego traktowania.

Do kiedy trzeba wypowiedzieć stosunek pracy nauczycielowi z przyczyn organizacyjnych?

W typowej szkole feryjnej rozwiązanie stosunku pracy z art. 20 Karty Nauczyciela następuje z końcem roku szkolnego po trzymiesięcznym wypowiedzeniu. W praktyce wypowiedzenie powinno być doręczone najpóźniej do końca maja, jeżeli stosunek pracy ma zakończyć się z końcem sierpnia.

Czy nauczyciel mianowany musi zgodzić się na ograniczenie etatu?

Nie. Ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego w trybie art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela wymaga jego zgody. Jeżeli nauczyciel nie wyrazi zgody, dyrektor może zastosować art. 20 Karty Nauczyciela, o ile istnieją rzeczywiste przyczyny organizacyjne i nie ma możliwości dalszego pełnego zatrudnienia.

Czy organ prowadzący może zatwierdzić zmieniony arkusz?

Tak, organ prowadzący zatwierdza arkusz i może zatwierdzić jego zmiany, ale musi zachować procedurę przewidzianą w przepisach. Do 30 września zmiany wymagają odpowiednich opinii w skróconych terminach. Po 30 września organ prowadzący zatwierdza zmiany w terminie 7 dni roboczych od ich otrzymania.

Czy koleżanka z pracy może zaskarżyć zmianę godzin innej nauczycielki?

Zwykle nie. Może przekazać informacje, wesprzeć nauczycielkę albo zawiadomić właściwe organy o nieprawidłowościach, ale roszczenia pracownicze przysługują przede wszystkim osobie, której prawa zostały naruszone.

Podsumowanie

Dyrektor szkoły ma wpływ na projekt arkusza organizacji i może zmieniać przydział godzin, ale nie może robić tego całkowicie dowolnie. Każda zmiana powinna wynikać z organizacji pracy szkoły, kwalifikacji nauczycieli, liczby oddziałów i planu nauczania. Jeżeli skutkiem zmiany jest tylko utrata nadgodzin, możliwości prawne są ograniczone. Jeżeli natomiast dochodzi do braku pełnego etatu, ograniczenia zatrudnienia albo wypowiedzenia, trzeba sprawdzić procedurę z Karty Nauczyciela i zastosowane kryteria.

W sprawach spornych kluczowe są dokumenty: projekt i zatwierdzony arkusz, aneksy, przydział czynności, kwalifikacje nauczycieli, pisma dyrektora oraz ewentualna korespondencja ze związkiem zawodowym. Największe znaczenie ma działanie samego nauczyciela, którego dotyczy zmiana.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe, art. 70, art. 110 i art. 111 - ISAP
2. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, w szczególności art. 20, art. 22, art. 27, art. 28a i art. 28b - ISAP
3. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli, w szczególności § 17 - ISAP
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1998 r., I PKN 67/98
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001 r., I PKN 570/00