Zwrot kosztów budowy sieci kanalizacyjnej i urządzeń

Kiedy można żądać odpłatnego przejęcia urządzeń kanalizacyjnych?

Podstawą roszczenia inwestora najczęściej jest art. 49 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń służących do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz innych urządzeń podobnych i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej.

W sprawach wodociągowo-kanalizacyjnych przepis ten stosuje się razem z ustawą z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Zgodnie z art. 2 pkt 7 tej ustawy sieć to przewody wodociągowe lub kanalizacyjne wraz z uzbrojeniem i urządzeniami, którymi dostarczana jest woda albo którymi odprowadzane są ścieki, będące w posiadaniu przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego. Z kolei art. 2 pkt 14 tej ustawy obejmuje pojęciem urządzeń kanalizacyjnych m.in. sieci kanalizacyjne, urządzenia służące do oczyszczania ścieków oraz przepompownie ścieków.

Jeżeli więc element wybudowany przez właściciela nieruchomości nie jest wyłącznie przyłączem, lecz urządzeniem kanalizacyjnym włączonym do sieci i wykorzystywanym przez przedsiębiorstwo do odbioru ścieków, możliwe jest żądanie odpłatnego przeniesienia jego własności. Sam fakt, że inwestycja nie została ujęta w wieloletnim planie rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych, nie musi przekreślać roszczenia z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego. Może mieć znaczenie przy ocenie obowiązków inwestycyjnych przedsiębiorstwa z art. 15 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, ale nie zastępuje analizy cywilnoprawnej własności urządzenia.

Przyłącze kanalizacyjne a urządzenie kanalizacyjne

Najważniejsze w takiej sprawie jest odróżnienie przyłącza od urządzenia kanalizacyjnego. Zgodnie z art. 2 pkt 5 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków przyłącze kanalizacyjne to odcinek przewodu łączącego wewnętrzną instalację kanalizacyjną w nieruchomości odbiorcy usług z siecią kanalizacyjną, za pierwszą studzienką licząc od strony budynku, a w przypadku jej braku do granicy nieruchomości gruntowej.

To rozróżnienie jest praktycznie decydujące. Z art. 15 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków wynika, że realizację budowy przyłączy do sieci zapewnia na własny koszt osoba ubiegająca się o przyłączenie nieruchomości. Natomiast budowa urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych co do zasady należy do zadań przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego w zakresie przewidzianym w art. 15 ust. 1 tej ustawy.

W przypadku zaworu podciśnieniowego trzeba więc sprawdzić dokumentację techniczną. Jeżeli zawór stanowi uzbrojenie sieci podciśnieniowej i bez niego przedsiębiorstwo nie może prawidłowo odbierać ścieków, argumenty za traktowaniem go jako urządzenia kanalizacyjnego są silniejsze. Jeżeli natomiast z dokumentacji wynika, że jest to element indywidualnego przyłącza służącego wyłącznie jednej nieruchomości, ZUK może bronić stanowiska, że koszt obciąża właściciela nieruchomości.

Czy art. 31 ustawy daje samodzielne roszczenie o zapłatę?

Art. 31 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków przewiduje, że osoby, które wybudowały z własnych środków urządzenia wodociągowe i urządzenia kanalizacyjne, mogą je przekazywać odpłatnie gminie albo przedsiębiorstwu wodociągowo-kanalizacyjnemu na warunkach uzgodnionych w umowie. Przepis ten wskazuje możliwość umownego przekazania urządzeń, ale w razie sporu podstawą roszczenia kierowanego do sądu jest przede wszystkim art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego.

Potwierdza to uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt III CZP 26/11. Sąd Najwyższy wskazał, że od wejścia w życie nowelizacji Kodeksu cywilnego z 2008 r. podstawę roszczenia o zobowiązanie do odpłatnego przeniesienia własności urządzeń wodociągowych lub kanalizacyjnych stanowi art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli koszty budowy poniosło kilka osób, każdej z nich może przysługiwać roszczenie o przeniesienie za wynagrodzeniem odpowiedniego udziału w prawie własności urządzeń.

Co zrobić po odmowie ZUK lub gminy?

Odmowa przedsiębiorstwa nie ma zwykle formy decyzji administracyjnej. W sprawie odpłatnego przejęcia urządzeń mamy do czynienia przede wszystkim ze sporem cywilnym o własność i wynagrodzenie. Dlatego droga do wojewódzkiego sądu administracyjnego będzie właściwa tylko w szczególnych sprawach administracyjnych, np. dotyczących uchwał lub aktów prawa miejscowego. Sam spór o przejęcie urządzenia najczęściej rozpoznaje sąd powszechny.

W praktyce warto działać etapami:

• zebrać projekt, warunki przyłączenia, uzgodnienia z ZUK, faktury, protokoły odbioru, mapy i korespondencję,
• ustalić, czy sporny element jest przyłączem z art. 2 pkt 5 ustawy, czy urządzeniem kanalizacyjnym albo częścią sieci z art. 2 pkt 7 i pkt 14 ustawy,
• złożyć precyzyjny pisemny wniosek o odpłatne nabycie urządzenia, wskazując art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego oraz art. 31 ust. 1 ustawy,
• określić żądane wynagrodzenie i załączyć dokumenty potwierdzające poniesione koszty,
• w razie odmowy wysłać przedsądowe wezwanie do zawarcia umowy i zapłaty,
• po bezskutecznym wezwaniu rozważyć pozew do sądu cywilnego.

W pozwie można żądać zobowiązania przedsiębiorstwa do złożenia oświadczenia woli o nabyciu własności urządzenia za odpowiednim wynagrodzeniem. Podstawą skutku zastępującego oświadczenie woli jest art. 64 Kodeksu cywilnego, a procesowo art. 1047 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Jak ustala się wynagrodzenie za przejęcie urządzenia?

Art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego mówi o odpowiednim wynagrodzeniu. Nie zawsze będzie ono równe pełnej kwocie faktur poniesionych przy budowie. Sąd może brać pod uwagę wartość urządzenia, jego stan, zużycie, zakres wykorzystania przez przedsiębiorstwo, nakłady poniesione przez inwestora oraz ewentualne korzyści uzyskane przez strony. W sporach technicznych często konieczna jest opinia biegłego z zakresu instalacji sanitarnych lub wyceny urządzeń.

Jeżeli inwestor żąda zwrotu kosztów także za elementy, które są zwykłym przyłączem, przedsiębiorstwo może skutecznie kwestionować tę część żądania, powołując się na art. 15 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Dlatego roszczenie warto rozbić na poszczególne elementy: roboty ziemne, przewody, studnię, zawór, urządzenia sterujące, dokumentację i odbiory.

Przedawnienie roszczenia

Roszczenie z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego jest roszczeniem majątkowym. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

W praktyce dla bezpieczeństwa należy liczyć termin od chwili, w której inwestor mógł najwcześniej skutecznie zażądać od przedsiębiorstwa nabycia urządzenia, czyli najczęściej od przyłączenia urządzenia do sieci i oddania go do eksploatacji. Jeżeli sprawa jest blisko granicy przedawnienia, nie należy ograniczać się do dalszej korespondencji, tylko rozważyć szybkie podjęcie czynności przerywających bieg przedawnienia, np. wniesienie pozwu. Skutek przerwania przedawnienia wynika z art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Czy wyrok WSA o nielegalnych opłatach pomaga w takiej sprawie?

Wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych dotyczące nielegalnego pobierania opłat za przyłączenie do sieci mogą być pomocne argumentacyjnie, ale nie przesądzają automatycznie o roszczeniu o wykup urządzenia. Przykładowo wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Gl 1201/17, dotyczył kontroli legalności działań gminy w określonym stanie faktycznym. W sprawie o odpłatne przejęcie zaworu lub urządzenia sąd cywilny będzie badał przede wszystkim przesłanki z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego.

Oznacza to, że powołanie się na orzeczenia administracyjne może wzmocnić stanowisko inwestora, ale nie zastąpi dowodu, że sporny element nie jest zwykłym przyłączem, został wybudowany ze środków inwestora, stanowi jego własność i został przyłączony do sieci przedsiębiorstwa.

FAQ

Czy ZUK musi przejąć każde przyłącze wykonane na koszt właściciela?

Nie. Z art. 15 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków wynika, że budowę przyłączy do sieci finansuje osoba ubiegająca się o przyłączenie. Roszczenie o odpłatne przejęcie dotyczy przede wszystkim urządzeń z art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego, a nie zwykłego przyłącza.

Czy zawór podciśnieniowy może być urządzeniem kanalizacyjnym?

Może, ale zależy to od projektu i funkcji technicznej. Jeżeli zawór jest elementem uzbrojenia sieci lub urządzenia kanalizacyjnego wykorzystywanego przez przedsiębiorstwo, argument za przejęciem jest silniejszy. Jeżeli stanowi wyłącznie element indywidualnego przyłącza, roszczenie może być kwestionowane.

Czy trzeba najpierw złożyć wniosek do gminy lub ZUK?

Tak, jest to praktycznie zalecane. Wniosek pozwala sprecyzować żądanie, wskazać podstawę prawną i zgromadzić stanowisko przedsiębiorstwa. Po odmowie warto wysłać przedsądowe wezwanie do zawarcia umowy i zapłaty.

Do jakiego sądu kieruje się sprawę?

Sprawę o odpłatne nabycie urządzenia na podstawie art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego kieruje się co do zasady do sądu powszechnego w postępowaniu cywilnym. Nie jest to typowa sprawa administracyjna rozpoznawana przez WSA.

Czy można żądać pełnego zwrotu wszystkich faktur?

Nie zawsze. Art. 49 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje odpowiednie wynagrodzenie. Sąd może ustalać wartość urządzenia z pomocą biegłego i odróżniać koszty urządzenia od kosztów przyłącza, które co do zasady obciążają właściciela nieruchomości.

Źródła

• Art. 49 § 1 i art. 49 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 64, art. 118, art. 120 § 1 i art. 123 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 1047 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 2 pkt 5, art. 2 pkt 7, art. 2 pkt 14, art. 15 ust. 1, art. 15 ust. 2 oraz art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt III CZP 26/11.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Gl 1201/17.