Dziedziczenie mieszkania przez wdowę i dzieci zmarłego

Kto dziedziczy mieszkanie po ojcu bez testamentu?

W opisanej sytuacji ojciec zmarł bez testamentu, dlatego zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku.

Jeżeli zmarły pozostawił żonę i dwóch synów, a obaj synowie żyli w chwili śmierci ojca, spadek po ojcu dziedziczą: wdowa w 1/3, pierwszy syn w 1/3 i drugi syn w 1/3. Wnuki nie dziedziczą wtedy po dziadku z ustawy, ponieważ ich rodzice, czyli dzieci spadkodawcy, żyją. Wnuki weszłyby do dziedziczenia ustawowego dopiero wtedy, gdyby ich rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy, nie dożył otwarcia spadku. Wynika to z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego. Postanowienie sądu albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia nie tworzą dziedziczenia, lecz urzędowo potwierdzają, kto i w jakich udziałach nabył spadek.

Jak obliczyć udziały w mieszkaniu należącym do majątku wspólnego?

Jeżeli mieszkanie zostało nabyte w czasie trwania małżeństwa i nie było majątkiem osobistym jednego z małżonków, co do zasady wchodziło do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Po ustaniu wspólności majątkowej wskutek śmierci jednego z małżonków przyjmuje się równe udziały małżonków w majątku wspólnym, zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Oznacza to, że przy mieszkaniu objętym wspólnością ustawową wdowa zachowuje własną połowę mieszkania. Do spadku po mężu wchodzi natomiast druga połowa mieszkania, czyli udział należący do zmarłego.

W takim wariancie wdowa nie może samodzielnie przepisać wnukom całego mieszkania, ponieważ nie jest właścicielką całego lokalu. Może rozporządzić swoim udziałem, natomiast udziałami synów mogą rozporządzać wyłącznie oni sami.

Czy wdowa może zapisać mieszkanie wnukom w testamencie?

Wdowa może sporządzić testament i powołać wnuki do dziedziczenia swojego majątku. Jeżeli jednak w chwili śmierci będzie właścicielką tylko udziału w mieszkaniu, testament obejmie właśnie ten udział, a nie całe mieszkanie. Wynika to z ogólnej zasady, że spadkodawca może rozporządzać tylko tym majątkiem, który należy do niego.

Testament własnoręczny jest dopuszczalny. Zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Testament napisany na komputerze i tylko podpisany odręcznie nie spełnia wymogów testamentu własnoręcznego.

Trzeba też pamiętać o zachowku. Jeżeli wdowa pominie w testamencie swoje dzieci i powoła do spadku wyłącznie wnuki, dzieci mogą mieć roszczenie o zachowek na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, chyba że w konkretnym stanie faktycznym zachodzą okoliczności wyłączające albo ograniczające takie roszczenie, na przykład skuteczne wydziedziczenie zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Najprostsza droga: najpierw spadek po ojcu, potem dział spadku

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest najpierw formalne potwierdzenie dziedziczenia po ojcu, a następnie uregulowanie własności mieszkania. Potwierdzenie dziedziczenia można uzyskać na dwa sposoby: przez sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo przez notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, znają krąg spadkobierców i mogą stawić się u notariusza, notarialne poświadczenie dziedziczenia jest zwykle szybsze. Jeżeli istnieje spór, brak zgody, niepewność co do spadkobierców albo problem z obecnością uczestników, konieczne lub praktycznie właściwsze może być postępowanie sądowe. W podobnych sprawach znaczenie może mieć także nieobecność spadkobiercy w sprawie.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie

Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Właściwość sądu określa art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego: zasadniczo właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a gdy nie da się go ustalić w Polsce, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

We wniosku należy wskazać spadkodawcę, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zamieszkania, znanych spadkobierców oraz informację o testamencie, jeżeli istnieje. Sąd z urzędu bada, kto jest spadkobiercą, co wynika z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a następnie wydaje postanowienie określające spadkobierców i ich udziały, zgodnie z art. 677 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów urodzenia dzieci, odpis aktu małżeństwa małżonka oraz odpisy wniosku dla uczestników. Jeżeli w skład majątku wchodzi mieszkanie, przydatny będzie numer księgi wieczystej.

Opłata sądowa od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł na podstawie art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobierana jest opłata za wpis w Rejestrze Spadkowym.

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia

Alternatywą dla sądu jest akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Podstawę tej czynności stanowią art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie. Notariusz sporządza protokół dziedziczenia, a następnie akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma przeszkód ustawowych i osoby biorące udział w czynności są zgodne.

Notariusz nie rozstrzyga sporu między spadkobiercami. Jeżeli synowie nie zgadzają się co do udziałów, kwestionują testament albo nie chcą stawić się do czynności, sprawa powinna trafić do sądu.

Typowe dokumenty potrzebne u notariusza to: akt zgonu spadkodawcy, akty stanu cywilnego spadkobierców, numer PESEL spadkodawcy, testament, jeżeli istnieje, dane dotyczące ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy oraz numer księgi wieczystej mieszkania.

Dział spadku i przeniesienie własności mieszkania na wdowę

Samo stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia nie powodują jeszcze, że wdowa staje się właścicielką całego mieszkania. Potwierdzają tylko udziały w spadku. Aby mieszkanie przypadło jednej osobie, potrzebny jest dział spadku, a przy mieszkaniu z majątku wspólnego często także rozliczenie udziału po ustaniu wspólności majątkowej i zniesienie współwłasności.

Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu, co wynika z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku musi być zawarta w formie aktu notarialnego zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce synowie mogą zgodzić się, aby mieszkanie przypadło matce bez spłat albo ze spłatami. Jeżeli wszyscy są zgodni, można zrobić to u notariusza. Jeżeli zgody nie ma, każdy ze spadkobierców może złożyć do sądu wniosek o dział spadku. W sprawach, w których trzeba połączyć kilka czynności, przydatne może być omówienie procedury obejmującej dział spadku i zniesienie współwłasności.

Ile kosztuje dział spadku w sądzie?

Opłaty sądowe określa art. 51 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Aktualnie opłata od wniosku o dział spadku wynosi:

• 500 zł od wniosku o dział spadku,
• 300 zł, jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku,
• 1000 zł od wniosku o dział spadku połączony ze zniesieniem współwłasności,
• 600 zł, jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku i zniesienia współwłasności.

Jeżeli uczestnicy nie zgadzają się co do wartości mieszkania, sposobu podziału albo spłat, mogą pojawić się dodatkowe koszty, na przykład zaliczka na opinię biegłego rzeczoznawcy.

Ile kosztuje dział spadku u notariusza?

Przy umownym dziale spadku obejmującym mieszkanie notariusz pobiera taksę notarialną. Maksymalne stawki wynikają z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Zależą one przede wszystkim od wartości majątku objętego czynnością. Do taksy doliczany jest podatek VAT według stawki 23%, koszt wypisów oraz opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej, jeżeli są potrzebne.

Wysokość kosztów warto ustalić bezpośrednio w kancelarii notarialnej, ponieważ znaczenie ma wartość mieszkania, liczba wypisów, liczba czynności i to, czy w jednym akcie będą łączone: dział spadku, podział majątku wspólnego, zniesienie współwłasności, darowizna albo ustanowienie służebności mieszkania.

Jak wdowa może przekazać mieszkanie wnukom?

Możliwe są trzy podstawowe warianty. Wybór zależy od tego, czy synowie chcą współpracować, czy matka ma zostać zabezpieczona mieszkaniowo oraz czy przekazanie ma nastąpić za życia, czy dopiero po śmierci.

• Testament na rzecz wnuków – prosty i tani, ale działa dopiero po śmierci spadkodawczyni. Jeżeli wdowa nie jest właścicielką całego mieszkania, testament obejmie tylko jej udział.
• Darowizna udziału albo całego mieszkania – przenosi własność za życia, ale wymaga aktu notarialnego. Wymóg formy aktu notarialnego dla przeniesienia własności nieruchomości wynika z art. 158 Kodeksu cywilnego.
• Najpierw dział spadku na wdowę, potem darowizna lub testament – zwykle najczytelniejsze rozwiązanie, jeżeli rodzina chce, aby babcia mogła rozporządzić całym mieszkaniem.

Jeżeli wdowa przekaże mieszkanie wnukom w darowiźnie, warto rozważyć ustanowienie na jej rzecz służebności osobistej mieszkania. Podstawą takiej służebności jest art. 296 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 301 Kodeksu cywilnego. Dzięki temu babcia może zachować prawo do zamieszkiwania w lokalu mimo przeniesienia własności.

Podatek od spadku albo darowizny

Małżonek, dzieci, wnuki i inni zstępni należą do najbliższej rodziny. Zwolnienie podatkowe dla tej grupy przewiduje art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Warunkiem zwolnienia jest co do zasady zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy, chyba że nabycie następuje w formie aktu notarialnego i notariusz jako płatnik wykonuje obowiązki przewidziane ustawą.

Przy dziedziczeniu termin 6 miesięcy liczy się zasadniczo od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. W konkretnych przypadkach warto sprawdzić, czy zgłoszenie SD-Z2 jest wymagane i od jakiej daty biegnie termin.

FAQ

Czy wnuki dziedziczą po dziadku, jeśli żyją jego dzieci?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek. Wnuki dziedziczą ustawowo udział swojego rodzica tylko wtedy, gdy to dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, co wynika z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy wdowa może przepisać wnukom całe mieszkanie bez zgody dzieci?

Nie, jeżeli dzieci są współwłaścicielami udziałów po ojcu. Wdowa może rozporządzać tylko swoim udziałem. Przeniesienie udziałów należących do dzieci wymaga ich udziału w czynności albo orzeczenia sądu w sprawie działu spadku.

Czy testament odręczny wystarczy do przekazania mieszkania wnukom?

Testament odręczny może być ważny, jeśli spełnia wymogi art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli jest w całości napisany ręcznie, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Nie przenosi jednak własności za życia i obejmuje tylko majątek należący do testatora w chwili śmierci.

Czy lepiej załatwić sprawę u notariusza czy w sądzie?

U notariusza jest zwykle szybciej, ale tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani są zgodni i mogą uczestniczyć w czynnościach. Sąd jest właściwy, gdy jest spór, brak kontaktu z uczestnikiem, wątpliwości co do testamentu albo konieczność rozstrzygnięcia sposobu działu spadku.

Czy po dziale spadku trzeba aktualizować księgę wieczystą?

Tak, jeżeli zmienia się właściciel albo wysokość udziałów. Po postanowieniu sądu lub akcie notarialnym należy ujawnić aktualny stan prawny w księdze wieczystej. Przy akcie notarialnym notariusz zwykle składa wniosek wieczystoksięgowy elektronicznie.

Źródła

• Art. 924, art. 925, art. 931 § 1-2, art. 949 § 1, art. 991 § 1, art. 1008, art. 1025 § 1, art. 1035, art. 1037 § 1-2, art. 158, art. 296 i art. 301 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 31 § 1 i art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 628, art. 670 § 1 i art. 677 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 49 ust. 1 pkt 1 i art. 51 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej.