Zamieszkanie dziecka z ojcem w trakcie sprawy o ustalenie miejsca pobytu

Czy ojciec może zabrać dziecko do siebie przed zakończeniem sprawy?

Co do zasady – nie powinien robić tego samowolnie. Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, to zgodnie z art. 97 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, każde z rodziców jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania, a o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. W razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Miejsce pobytu dziecka należy do istotnych spraw dziecka. Potwierdza to utrwalone orzecznictwo, w tym postanowienie Sądu Najwyższego z 14 października 1970 r., sygn. III CRN 181/70, oraz uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2012 r., sygn. III CZP 21/12.

To oznacza, że sam fakt, iż ojciec ma szerokie kontakty z dzieckiem, nie daje mu automatycznie prawa do jednostronnego przeniesienia dziecka do swojego domu na stałe. Taka samowolna zmiana może zostać oceniona przez sąd jako działanie sprzeczne z dobrem dziecka albo utrudniające wykonywanie władzy rodzicielskiej przez drugiego rodzica. Jeżeli problem pojawia się już po rozwodzie i dotyczy przeprowadzki z dzieckiem, osobno omawiamy zmianę miejsca zamieszkania dziecka po rozwodzie.

Co sąd bierze pod uwagę przy ustalaniu miejsca pobytu dziecka?

Podstawową zasadą jest dobro dziecka. Wynika to wprost z art. 95 § 3 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

W praktyce sąd analizuje przede wszystkim:

• kto dotychczas faktycznie zajmował się dzieckiem na co dzień,
• jakie są więzi emocjonalne dziecka z każdym z rodziców,
• czy rodzic zapewnia dziecku bezpieczeństwo, opiekę, naukę i leczenie,
• stabilność warunków mieszkaniowych i życiowych,
• gotowość rodzica do współpracy z drugim rodzicem,
• wiek dziecka, jego potrzeby rozwojowe oraz – jeśli to możliwe – jego rozsądnie wyrażone zdanie.

Sama utrata pracy przez matkę nie przesądza jeszcze o tym, że dziecko powinno natychmiast zamieszkać z ojcem. Jeżeli jednak bezrobocie łączy się z zaniedbaniem dziecka, brakiem środków na jego podstawowe potrzeby, niestabilnością życiową, nadużywaniem alkoholu, pozostawianiem dziecka bez opieki lub innymi realnymi zagrożeniami, taka okoliczność może mieć duże znaczenie dowodowe.

Wniosek o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu

Jeżeli sprawa już toczy się w sądzie, ojciec może złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas trwania postępowania. Podstawą jest art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W sprawach rodzinnych zabezpieczenie może polegać np. na tymczasowym ustaleniu, że miejscem pobytu dziecka będzie miejsce zamieszkania ojca do czasu prawomocnego zakończenia sprawy.

Żeby sąd udzielił zabezpieczenia, trzeba uprawdopodobnić roszczenie i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. W praktyce trzeba pokazać, że:

• istnieją konkretne podstawy do ustalenia pobytu dziecka przy ojcu,
• dalsze pozostawienie obecnej sytuacji może szkodzić dziecku albo utrudnić wykonanie przyszłego orzeczenia.

Jeżeli nie ma stanu zagrożenia, sąd często pozostawia dotychczasowy sposób opieki do czasu przeprowadzenia dowodów. Gdy jednak pojawiają się poważne problemy wychowawcze, zaniedbanie, przemoc, uzależnienia lub niestabilność zagrażająca dziecku, szanse na szybkie zabezpieczenie rosną.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawie o zmianę albo ustalenie pobytu dziecka nie wystarczy ogólne twierdzenie, że u ojca będzie „lepiej”. Trzeba wykazać konkretne okoliczności. Najczęściej przydatne są:

• zaświadczenia ze szkoły lub przedszkola,
• dokumentacja medyczna dziecka,
• opinia psychologa lub dokumenty z terapii,
• notatki Policji lub procedura „Niebieskiej Karty”, jeżeli występowała przemoc,
• wiadomości, e-maile, nagrania – o ile zostały pozyskane zgodnie z prawem i mają znaczenie dla sprawy,
• zeznania świadków, np. członków rodziny, nauczycieli, sąsiadów,
• dowody dotyczące warunków mieszkaniowych i opiekuńczych u ojca.

Warto też pokazać, że ojciec nie tylko krytykuje matkę, ale sam jest przygotowany do przejęcia codziennej opieki: ma warunki mieszkaniowe, czas, wsparcie organizacyjne i dotychczas realnie uczestniczył w wychowaniu dziecka.

W podobnych sprawach pomocne mogą być również materiały dotyczące zmiany miejsca zamieszkania oraz zasad postępowania, gdy rodzice spierają się o stały pobyt dziecka.

Czy sąd wysłucha dziecko?

Tak, ale nie ma sztywnej granicy wieku 13 lat dla każdej sprawy rodzinnej. Aktualnie podstawą jest art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego wysłucha go, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Sąd uwzględnia zdanie i rozsądne życzenia dziecka stosownie do okoliczności, rozwoju umysłowego, stanu zdrowia i stopnia dojrzałości.

W praktyce oznacza to, że dziecko może zostać wysłuchane również przed ukończeniem 13 lat, jeżeli jest wystarczająco dojrzałe. Z drugiej strony sam brak wysłuchania nie przesądza jeszcze o wadliwości orzeczenia, jeśli były ku temu ważne przyczyny.

Miejsce pobytu a miejsce zamieszkania dziecka

W języku potocznym pojęcia te bywają używane zamiennie, ale prawnie nie są tym samym. Zgodnie z art. 26 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono jej wykonywanie. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, a jeżeli nie przebywa stale u żadnego z nich – określa je sąd opiekuńczy. Warto też sprawdzić, czy można powstrzymać wyprowadzkę żony z dziećmi przed rozwodem.

W sprawach rodzinnych sąd najczęściej rozstrzyga o miejscu pobytu dziecka przy jednym z rodziców, co ma bezpośrednie znaczenie praktyczne dla codziennej opieki.

Czy bezrobocie matki wystarczy do zmiany pobytu dziecka?

Zwykle nie. Sąd nie porównuje rodziców wyłącznie przez pryzmat zatrudnienia czy wysokości zarobków. Liczy się całokształt sytuacji dziecka. Rodzic bez pracy może nadal prawidłowo opiekować się dzieckiem, zapewniać mu stabilność i korzystać z pomocy rodziny lub świadczeń.

Inaczej będzie wtedy, gdy utrata pracy powoduje realne zagrożenie dobra dziecka, np. brak środków na jedzenie, leki, szkołę, częste zmiany miejsca pobytu, pozostawianie dziecka bez opieki lub brak współpracy z instytucjami wspierającymi rodzinę. Wtedy ta okoliczność może stać się jednym z ważniejszych argumentów za zabezpieczeniem lub zmianą pobytu dziecka.

Kiedy możliwa jest pilna interwencja?

Jeżeli dziecku grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo, sprawa może wykraczać poza zwykły spór o miejsce pobytu. W grę mogą wchodzić środki z art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli odpowiednie zarządzenia opiekuńcze, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Sąd opiekuńczy może wtedy wydać określone nakazy, ograniczyć władzę rodzicielską, zobowiązać rodziców do określonego postępowania albo zastosować inne środki ochronne.

Jeżeli zagrożenie ma charakter nagły, należy rozważyć równoległe zawiadomienie Policji, ośrodka pomocy społecznej, szkoły, a w razie przemocy również uruchomienie procedur ochronnych. Wtedy postępowanie dowodowe wygląda inaczej niż przy zwykłym konflikcie między rodzicami.

Gdy spór dotyczy szerszego zakresu pieczy nad dzieckiem, przydatna może być także analiza, kiedy możliwe jest przejęcie opieki nad synem oraz jakie okoliczności mają wtedy największe znaczenie.

Jak powinien postąpić ojciec w opisanej sytuacji?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest:

1. nie zmieniać samowolnie miejsca pobytu dziecka,
2. zebrać dowody pokazujące rzeczywistą sytuację dziecka u matki,
3. złożyć do sądu wniosek o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka przy ojcu na czas trwania sprawy,
4. wnosić o pilne rozpoznanie wniosku, jeżeli istnieją konkretne zagrożenia,
5. podkreślić własną gotowość do zapewnienia dziecku stabilnej codziennej opieki.

W uzasadnieniu należy opisać fakty, a nie same oceny. Lepiej napisać: „matka pozostawiła dziecko bez opieki w dniach…”, „dziecko nie miało zapewnionych leków”, „szkoła wzywała z powodu nieobecności” niż ogólnie: „matka jest nieodpowiedzialna”.

FAQ

Czy ojciec może zatrzymać dziecko po weekendowym kontakcie?

Co do zasady nie, jeśli nie ma na to zgody matki albo postanowienia sądu. Samowolne zatrzymanie dziecka może działać na niekorzyść ojca w sprawie rodzinnej.

Czy sąd może szybko wydać postanowienie tymczasowe?

Tak, w ramach zabezpieczenia na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Trzeba jednak uprawdopodobnić, że taka zmiana jest potrzebna dla ochrony dobra dziecka.

Czy brak pracy matki automatycznie oznacza, że dziecko powinno mieszkać z ojcem?

Nie. Sąd bada całą sytuację dziecka, a nie tylko źródło dochodu jednego z rodziców. Bezrobocie ma znaczenie dopiero wtedy, gdy przekłada się na dobro dziecka.

Czy dziecko musi mieć 13 lat, aby sąd je wysłuchał?

Nie. Zgodnie z art. 216¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego decydują rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka, a nie wyłącznie wiek metrykalny.

Czy w trakcie sprawy można żądać także zmiany kontaktów?

Tak, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. W zależności od sytuacji można wnosić równolegle o zabezpieczenie kontaktów albo ich zmianę.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 97 § 1 i § 2, art. 109 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 26 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 216¹ § 1, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2, art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• postanowienie Sądu Najwyższego z 14 października 1970 r., III CRN 181/70
• uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2012 r., III CZP 21/12