Wydzierżawienie ziemi a emerytura z KRUS

Czy przed emeryturą z KRUS trzeba pozbyć się ziemi?

Według aktualnych zasad przyznawania emerytury rolniczej podstawowe warunki są dwa: osiągnięcie wieku emerytalnego oraz odpowiedni staż ubezpieczeniowy. Kobieta musi ukończyć 60 lat, mężczyzna 65 lat, a ubezpieczony musi wykazać co najmniej 25 lat podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu w KRUS.

Najważniejsza zmiana w stosunku do dawnych porad polega na tym, że po zmianach obowiązujących od 15 czerwca 2022 r. rolnik-emeryt nie musi już co do zasady przekazywać, sprzedawać ani wydzierżawiać gospodarstwa tylko po to, aby pobierać emeryturę rolniczą w pełnej wysokości. Wcześniej praktyczny problem dotyczył głównie zawieszenia części uzupełniającej świadczenia, jeżeli rolnik nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej. Obecnie w przypadku emerytury rolniczej ten obowiązek nie powinien być traktowany jako warunek wypłaty pełnego świadczenia.

W opisanej sytuacji mama urodzona w 1962 r. osiągnęła wiek emerytalny już w 2022 r. Jeżeli rzeczywiście ma co najmniej 25 lat ubezpieczenia emerytalno-rentowego w KRUS, może ubiegać się o emeryturę rolniczą. Nie musi przepisywać ziemi na dzieci wyłącznie z tego powodu, że chce przejść na emeryturę.

Znaczenie stażu ubezpieczeniowego i składek KRUS

Samo posiadanie ziemi albo jej wydzierżawienie nie przesądza jeszcze o prawie do emerytury. Decydujące jest to, czy dana osoba była objęta ubezpieczeniem emerytalno-rentowym w KRUS przez wymagany okres. Jeżeli mama płaciła składki na tzw. wniosek dobrowolny, trzeba sprawdzić w dokumentach KRUS, czy chodziło właśnie o ubezpieczenie emerytalno-rentowe oraz czy nie było przerw w ubezpieczeniu.

Ma to szczególne znaczenie przy małych areałach, takich jak 0,47 ha przeliczeniowego. Taka powierzchnia zwykle nie tworzy obowiązkowego tytułu do ubezpieczenia z mocy ustawy, dlatego w praktyce istotne są decyzje KRUS, zgłoszenia, dowody opłacania składek i przebieg ubezpieczenia. Warto przed złożeniem wniosku poprosić KRUS o potwierdzenie okresów ubezpieczenia.

Jeżeli w rodzinie równolegle występuje działalność rolnicza, praca poza rolnictwem albo działalność gospodarcza, trzeba uważać na zasady podlegania ubezpieczeniu. Pomocne może być omówienie kwestii ubezpieczenia w KRUS przy pracy w innej branży.

Czy wieloletnia dzierżawa ziemi siostrze przeszkadza w emeryturze?

Nie, sama okoliczność, że ziemia od wielu lat była w dzierżawie u siostry, nie powinna przekreślać prawa do emerytury rolniczej. Dla zwykłej emerytury rolniczej najważniejsze są wiek i wymagany okres ubezpieczenia. Dzierżawa może natomiast mieć znaczenie dowodowe i organizacyjne: pokazuje, kto faktycznie uprawiał ziemię, kto pobierał dopłaty i czy właściciel rzeczywiście prowadził działalność rolniczą.

Po zmianach z 2022 r. mama nie musi już konstruować dzierżawy na 10 lat wyłącznie po to, aby otrzymać pełną emeryturę z KRUS. Nadal jednak warto mieć pisemną umowę dzierżawy, zwłaszcza jeżeli dzierżawca wykazuje grunty w ARiMR, ponosi nakłady, korzysta z dopłat albo planuje zobowiązania wieloletnie.

Jeżeli status mamy w KRUS był oparty na pracy jako rolnik albo domownik, trzeba odróżnić prawo do emerytury od samego tytułu ubezpieczenia. KRUS może badać, czy w danym okresie istniała podstawa do podlegania ubezpieczeniu i czy składki były należnie opłacane.

Czy siostra może wpisać dzierżawioną ziemię do dopłat?

Co do zasady o płatności obszarowe ubiega się osoba, która faktycznie posiada i użytkuje grunty rolne, decyduje o uprawach, wykonuje zabiegi agrotechniczne i utrzymuje grunty zgodnie z wymaganiami. Nie musi to być właściciel gruntu. Może to być dzierżawca, jeżeli rzeczywiście włada ziemią i spełnia warunki danego rodzaju płatności.

Dlatego siostra mamy może wykazywać dzierżawioną ziemię we wniosku o dopłaty, o ile faktycznie ją uprawia, ma tytuł do korzystania z gruntu i nikt inny nie zgłasza tej samej powierzchni. Przy zwykłych dopłatach bezpośrednich najważniejsze jest realne posiadanie i użytkowanie gruntu w danym roku. Przy programach wieloletnich, np. rolno-środowiskowo-klimatycznych, ekologicznych albo innych zobowiązaniach obszarowych, trzeba sprawdzić szczegółowe warunki konkretnego programu.

Jeżeli siostra deklaruje grunt w związku z zobowiązaniem na kilka lat, wcześniejsze zakończenie posiadania gruntu może rodzić skutki w ARiMR. W zależności od programu może być konieczne przejęcie zobowiązania przez nowego posiadacza, korekta wniosku albo zwrot części płatności. Nie należy więc wypowiadać dzierżawy bez sprawdzenia, jakie płatności zostały przyznane i na jakich warunkach.

Co z dzierżawą, gdy właściciel przepisze albo sprzeda ziemię?

Przekazanie ziemi dzieciom, darowizna, sprzedaż albo umowa dożywocia nie muszą automatycznie kończyć umowy dzierżawy. Do dzierżawy stosuje się odpowiednio przepisy o najmie, w tym zasadę, że w razie zbycia rzeczy w czasie trwania najmu nabywca wstępuje w stosunek najmu na miejsce zbywcy. W praktyce nowy właściciel może stać się stroną istniejącej dzierżawy.

Możliwość wypowiedzenia zależy od treści umowy, czasu jej trwania, formy i tego, czy grunt został wydany dzierżawcy. Jeżeli umowa została zawarta na czas nieoznaczony, a strony nie ustaliły innych terminów, dzierżawę gruntu rolnego można wypowiedzieć na jeden rok naprzód na koniec roku dzierżawnego. Jeżeli umowa została zawarta na czas oznaczony, jej wcześniejsze rozwiązanie jest możliwe zasadniczo wtedy, gdy przewiduje to sama umowa albo zachodzą szczególne podstawy prawne.

Przed darowizną albo sprzedażą warto zatem przeanalizować umowę dzierżawy. Dobrze sporządzona dzierżawa powinna regulować czas trwania, wypowiedzenie, rozliczenie nakładów, zasady korzystania z dopłat oraz obowiązek informowania o zobowiązaniach wobec ARiMR.

Formy przekazania ziemi rodzinie

Jeżeli mama mimo wszystko chce przekazać ziemię dzieciom, może rozważyć przede wszystkim darowiznę, sprzedaż albo umowę dożywocia. Przy nieruchomości konieczny jest akt notarialny. Wybór formy ma znaczenie podatkowe, rodzinne i praktyczne, zwłaszcza jeżeli rodzic chce zagwarantować sobie możliwość dalszego zamieszkiwania, opieki albo korzystania z części gruntu.

Przekazanie ziemi osobom najbliższym jest zazwyczaj prostsze niż sprzedaż osobie obcej, ponieważ przepisy o kształtowaniu ustroju rolnego w wielu przypadkach przewidują szczególne zasady dla osób bliskich. Nie oznacza to jednak, że można pominąć analizę księgi wieczystej, istniejącej dzierżawy, dopłat, ewentualnych zobowiązań wobec ARiMR oraz skutków podatkowych.

Jeżeli ziemia jest objęta dzierżawą i dzierżawca pobiera dopłaty, w akcie notarialnym oraz w osobnych ustaleniach rodzinnych warto jednoznacznie opisać, czy dzierżawa trwa nadal, kto pobiera czynsz, kto zgłasza grunty do dopłat i kto odpowiada za ewentualne zobowiązania wieloletnie.

Najczęstsze pytania

Czy mama musi przepisać ziemię na dzieci, aby dostać emeryturę z KRUS?

Nie, obecnie przy zwykłej emeryturze rolniczej nie ma co do zasady obowiązku przekazania ziemi dzieciom ani innej osobie. Najważniejsze jest spełnienie warunku wieku i co najmniej 25 lat ubezpieczenia emerytalno-rentowego w KRUS.

Czy dzierżawa ziemi siostrze blokuje emeryturę rolniczą?

Sama dzierżawa nie powinna blokować emerytury. Trzeba jednak sprawdzić, czy osoba ubiegająca się o świadczenie ma wymagany staż ubezpieczeniowy i czy w dokumentacji KRUS nie ma przerw albo niejasności dotyczących tytułu ubezpieczenia.

Czy dzierżawa musi być zawarta na 10 lat?

Dla pełnej emerytury rolniczej po zmianach z 2022 r. nie jest to już zasadniczo konieczne. Pisemna, dobrze opisana umowa dzierżawy nadal jest jednak ważna dla bezpieczeństwa stron, dopłat, rozliczeń i wykazania, kto faktycznie użytkuje grunt.

Czy siostra może pobierać dopłaty do dzierżawionej ziemi?

Tak, jeżeli faktycznie użytkuje ziemię, posiada ją jako dzierżawca i spełnia warunki danego rodzaju płatności. Dopłat nie powinny zgłaszać jednocześnie dwie osoby do tej samej powierzchni.

Co stanie się z dopłatami, jeżeli dzierżawa zostanie wypowiedziana?

To zależy od rodzaju dopłat. Przy zwykłych płatnościach znaczenie ma dany rok i faktyczne posiadanie gruntu, natomiast przy programach wieloletnich wcześniejsze zakończenie posiadania może wymagać przejęcia zobowiązania albo może prowadzić do korekt i zwrotu części płatności.

Czy nowy właściciel może wypowiedzieć dzierżawę po darowiźnie ziemi?

Nie zawsze od razu. Nowy właściciel zwykle wstępuje w istniejący stosunek dzierżawy. Możliwość wypowiedzenia zależy od tego, czy umowa była zawarta na czas oznaczony czy nieoznaczony, czy przewiduje wcześniejsze wypowiedzenie oraz czy spełniono wymagania formalne.

Podsumowanie

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze jest sprawdzenie w KRUS, czy mama ma pełne 25 lat ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Jeżeli tak, osiągnięcie wieku emerytalnego i złożenie wniosku powinny być zasadniczą podstawą przyznania emerytury rolniczej. Nie ma obecnie potrzeby przepisywania ziemi na dzieci wyłącznie po to, aby uzyskać pełną emeryturę z KRUS.

Dzierżawa ziemi siostrze może być kontynuowana, a siostra może wykazywać grunty do dopłat, jeżeli rzeczywiście je użytkuje i spełnia warunki ARiMR. Jeżeli jednak planowane jest przekazanie ziemi albo wypowiedzenie dzierżawy, trzeba wcześniej sprawdzić treść umowy oraz ewentualne zobowiązania związane z dopłatami.

Źródła

• KRUS: Emerytura rolnicza
• KRUS: zmiany od 15 czerwca 2022 r. dotyczące wypłaty emerytury rolniczej
• Gov.pl: Złóż wniosek do KRUS o emeryturę rolniczą
• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników
• ARiMR: płatności bezpośrednie - najczęściej zadawane pytania