Odrzucenie spadku za granicą – wymogi formalne

Czy osoba mieszkająca poza Polską może odrzucić spadek bez przyjazdu do kraju? Tak, ale trzeba odróżnić dwie sprawy: samo sporządzenie dokumentu za granicą oraz skuteczne złożenie oświadczenia w rozumieniu polskiego prawa spadkowego. Jeżeli sprawa spadkowa podlega prawu polskiemu albo ma być prowadzona przed polskim sądem, dokument powinien zawierać elementy wymagane przez Kodeks cywilny i Kodeks postępowania cywilnego.

Najbezpieczniejsze rozwiązania to złożenie oświadczenia przed konsulem RP, przed polskim notariuszem albo przed sądem. Jeżeli podróż do konsulatu lub do Polski jest niemożliwa ze względów zdrowotnych, rodzinnych albo organizacyjnych, można rozważyć pełnomocnika w Polsce albo dokument sporządzony przed lokalnym notariuszem.

Czy można odrzucić spadek przed zagranicznym notariuszem?

Co do zasady zagraniczny dokument urzędowy może być użyty w Polsce, jeżeli został sporządzony przez właściwy organ lub osobę urzędową za granicą, w formie przewidzianej przez prawo miejsca sporządzenia dokumentu. W praktyce oznacza to, że oświadczenie złożone przed notariuszem brytyjskim, niemieckim, amerykańskim czy innym zagranicznym notariuszem może być brane pod uwagę w Polsce, ale tylko wtedy, gdy spełnia wymogi formalne i treściowe wymagane dla oświadczenia spadkowego.

Nie wystarczy więc samo ogólne stwierdzenie: „odrzucam spadek”. Dokument powinien jasno wskazywać spadkodawcę, tytuł powołania do spadku, treść oświadczenia, znanych spadkobierców oraz informacje o testamentach. Jeżeli dokument ma być użyty w Polsce, powinien być także opatrzony apostille albo zalegalizowany, a następnie przetłumaczony na język polski przez tłumacza przysięgłego lub w inny sposób akceptowany przez polski sąd.

Termin na odrzucenie spadku

Podstawowy termin wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Najczęściej będzie to dzień uzyskania informacji o śmierci spadkodawcy i o tym, że dana osoba dziedziczy z ustawy albo z testamentu. Termin może jednak rozpocząć bieg później, np. gdy spadkobierca dowiaduje się o dziedziczeniu dopiero po odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców.

Aktualnie do zachowania tego terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. To ważne ułatwienie dla osób mieszkających za granicą, bo nie zawsze udaje się uzyskać termin u notariusza, konsula albo w sądzie przed upływem 6 miesięcy. Nie zwalnia to jednak z obowiązku dalszego przeprowadzenia czynności i uzupełnienia dokumentów.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w terminie, skutek nie jest już tak dotkliwy jak przed zmianą przepisów z 2015 r. Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Nie zawsze oznacza to jednak pełne bezpieczeństwo – spadkobierca może nadal zostać wciągnięty w postępowanie spadkowe, sprawy z wierzycielami i konieczność wykazania składu majątku.

Forma oświadczenia o odrzuceniu spadku

Zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Można je złożyć ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Pełnomocnictwo do złożenia takiego oświadczenia powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym.

W polskiej praktyce notarialnej oświadczenie o odrzuceniu spadku przed notariuszem przybiera postać aktu notarialnego. W postanowieniu z 10 listopada 2006 r., sygn. I CSK 228/06, Sąd Najwyższy wskazał, że złożenie oświadczenia przed notariuszem oznacza złożenie oświadczenia woli w jego obecności, przy zachowaniu formy właściwej dla czynności notarialnej. Przy dokumencie sporządzanym za granicą trzeba więc upewnić się, czy zagraniczny notariusz rzeczywiście sporządza dokument urzędowy lub poświadcza podpis w sposób odpowiadający prawu miejsca sporządzenia dokumentu.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku nie może być złożone pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu. Nie można więc napisać, że spadek zostanie odrzucony tylko wtedy, gdy okaże się zadłużony. Oświadczenie nie może być również odwołane. Z tego powodu przed podpisaniem dokumentu warto ustalić, czy odrzucenie spadku nie spowoduje powołania do dziedziczenia dzieci albo dalszych krewnych.

Co powinno zawierać oświadczenie?

Treść oświadczenia określa art. 641 Kodeksu postępowania cywilnego. Dokument powinien zawierać przede wszystkim:

• imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz ostatnie miejsce jego zwykłego pobytu,
• tytuł powołania do spadku, czyli wskazanie, czy dziedziczenie wynika z ustawy czy z testamentu,
• jednoznaczną treść oświadczenia, np. że spadkobierca odrzuca przypadający mu spadek w całości,
• wymienienie znanych osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych,
• informacje o znanych testamentach, także takich, które składający uważa za nieważne, oraz dane o treści i miejscu ich przechowania.

Do oświadczenia należy dołączyć odpis aktu zgonu spadkodawcy albo prawomocne orzeczenie o uznaniu za zmarłego lub stwierdzeniu zgonu, chyba że dokument ten został już wcześniej złożony w sprawie. W praktyce sąd może też oczekiwać dokumentów potwierdzających pokrewieństwo albo tytuł powołania do spadku, np. odpisu aktu urodzenia, aktu małżeństwa albo testamentu.

Apostille, legalizacja i tłumaczenie dokumentu

Jeżeli dokument pochodzi z państwa będącego stroną Konwencji haskiej z 5 października 1961 r., zamiast klasycznej legalizacji stosuje się apostille. Polska i Wielka Brytania są stronami tej Konwencji, dlatego dokument notarialny pochodzący z Wielkiej Brytanii powinien być co do zasady opatrzony apostille nadaną przez właściwy organ brytyjski. W państwach, które nie są stronami Konwencji, może być potrzebna legalizacja dokumentu.

Apostille potwierdza autentyczność podpisu, charakter, w jakim działała osoba podpisująca dokument, oraz tożsamość pieczęci lub stempla. Nie oznacza natomiast, że treść oświadczenia automatycznie spełnia wymogi prawa polskiego. Jeżeli dokument jest wadliwie sformułowany, złożony po terminie albo nie zawiera wymaganych danych, sama apostille nie usunie tych braków.

Dokument sporządzony w języku obcym należy przetłumaczyć na język polski. Najbezpieczniej posłużyć się tłumaczeniem przysięgłym, ponieważ polski sąd może odmówić procedowania dokumentu, którego treści nie da się urzędowo zweryfikować. Warto zachować oryginał, apostille, tłumaczenie oraz dowód nadania dokumentów do sądu.

Gdzie złożyć dokument po podpisaniu go za granicą?

Samo sporządzenie dokumentu za granicą nie zawsze wystarczy. Oświadczenie powinno trafić do sądu spadku, czyli co do zasady sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Jeżeli sprawa o stwierdzenie nabycia spadku już się toczy, dokument należy złożyć do sądu prowadzącego tę sprawę. Jeżeli sprawa jeszcze się nie toczy, warto ustalić właściwy sąd i wysłać dokumenty listem poleconym albo przez pełnomocnika w Polsce.

Art. 640 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala złożyć oświadczenie przed notariuszem albo w sądzie rejonowym, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Jeżeli osoba stale mieszka za granicą i nie ma miejsca pobytu w Polsce, najbezpieczniej kierować korespondencję do sądu spadku albo ustanowić pełnomocnika, który dopilnuje obiegu dokumentów.

Konsulat, pełnomocnik czy zagraniczny notariusz?

Konsulat RP jest zwykle najprostszym rozwiązaniem dla osób mieszkających za granicą, ponieważ konsul może poświadczyć podpis pod oświadczeniem o odrzuceniu albo przyjęciu spadku. Trzeba jednak umówić wizytę, przygotować dokumenty i pamiętać o terminie. Jeżeli wyjazd do konsulatu jest niemożliwy ze względów zdrowotnych, rodzinnych albo organizacyjnych, warto rozważyć pełnomocnika w Polsce albo dokument sporządzony przed lokalnym notariuszem.

Pełnomocnik może złożyć oświadczenie w imieniu spadkobiercy, ale pełnomocnictwo do takiej czynności musi być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym. Jeżeli pełnomocnictwo sporządzono za granicą, ono również powinno być przygotowane tak, aby mogło zostać użyte w Polsce, a więc zwykle z apostille albo legalizacją i tłumaczeniem.

W państwach członkowskich Unii Europejskiej dodatkowe znaczenie może mieć art. 13 rozporządzenia UE nr 650/2012. Przepis ten pozwala w określonych sytuacjach złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku przed sądem państwa członkowskiego zwykłego pobytu spadkobiercy, jeżeli prawo tego państwa przewiduje taką możliwość. Nie należy jednak automatycznie przenosić tej zasady na Wielką Brytanię, która nie jest obecnie państwem członkowskim UE.

Odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Jeżeli po odrzuceniu spadku przez rodzica do dziedziczenia dochodzi małoletnie dziecko, trzeba osobno ocenić, czy należy odrzucić spadek również w jego imieniu. Od 15 listopada 2023 r. część spraw została uproszczona. Rodzic, który sam odrzucił spadek, może w określonych przypadkach odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego, jeżeli spełnione są wymogi przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz Kodeksie postępowania cywilnego.

W praktyce trzeba zweryfikować przede wszystkim, czy rodzicowi przysługuje władza rodzicielska, czy drugi rodzic wyraża zgodę, czy odrzucenie jest zgodne z interesem dziecka oraz czy spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka. Jeżeli warunki uproszczonego trybu nie są spełnione, nadal może być potrzebne zezwolenie sądu opiekuńczego albo sądu spadku. Przy dzieciach mieszkających za granicą warto działać szczególnie szybko, bo termin 6 miesięcy może biec od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku.

FAQ

Czy odrzucenie spadku podpisane przed brytyjskim notariuszem będzie ważne w Polsce?

Może być skuteczne, jeżeli dokument został sporządzony w formie właściwej dla miejsca jego sporządzenia, zawiera wszystkie elementy wymagane przez prawo polskie, ma apostille i zostanie przetłumaczony na język polski. Ostatecznie dokument ocenia polski sąd lub notariusz w konkretnej sprawie.

Czy apostille wystarczy zamiast legalizacji?

Tak, jeżeli dokument pochodzi z państwa będącego stroną Konwencji haskiej z 1961 r. W przypadku Wielkiej Brytanii apostille jest właściwą drogą. Jeżeli dokument pochodzi z państwa, które nie jest stroną Konwencji, może być konieczna legalizacja.

Czy muszę wysyłać dokument do sądu w Polsce?

W praktyce tak, jeżeli oświadczenie ma wywołać skutek w polskiej sprawie spadkowej. Dokument powinien trafić do sądu spadku albo do sądu prowadzącego postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Wysyłając dokument z zagranicy, warto zachować dowód nadania i kopię całej korespondencji.

Co jeśli nie zdążę w ciągu 6 miesięcy?

Jeżeli termin jeszcze nie upłynął, można złożyć do sądu wniosek o odebranie oświadczenia – samo złożenie takiego wniosku przed upływem terminu pozwala go zachować. Jeżeli termin już minął, trzeba ocenić, czy istnieją podstawy do uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie, np. z powodu błędu albo groźby.

Czy po odrzuceniu spadku dziedziczą moje dzieci?

Najczęściej tak – osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W jej miejsce mogą wejść zstępni, w tym dzieci. Jeżeli są małoletnie, konieczna jest odrębna analiza, czy można odrzucić spadek w ich imieniu bez zgody sądu, czy potrzebne będzie zezwolenie.

Czy mogę odrzucić spadek przez pełnomocnika?

Tak, ale pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku powinno mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym. Jeżeli pełnomocnictwo powstało za granicą, zwykle trzeba zadbać o apostille albo legalizację oraz tłumaczenie.

Czy brak odrzucenia spadku oznacza pełną odpowiedzialność za długi?

Nie. Obecnie brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości aktywów spadku, ale nadal może wymagać udziału w sprawach sądowych, kontaktu z wierzycielami i wykazywania zakresu odpowiedzialności.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku za granicą jest dopuszczalne, ale wymaga starannego przygotowania. Najważniejsze są: termin 6 miesięcy, prawidłowa treść oświadczenia, właściwa forma dokumentu, apostille albo legalizacja, tłumaczenie na język polski oraz skuteczne przekazanie dokumentów do sądu spadku. W sprawach z elementem zagranicznym nie warto ograniczać się do samego podpisu u lokalnego notariusza – trzeba od razu zaplanować całą ścieżkę dokumentów aż do polskiego sądu.

Jeżeli sytuacja dotyczy dziecka, kilku państw, testamentu, długów albo kończącego się terminu, najlepiej sprawdzić konkretny wariant działania przed podpisaniem dokumentów. Błąd formalny może spowodować konieczność dodatkowego postępowania albo spór o skuteczność odrzucenia spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 i art. 1018 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 640, art. 641 i art. 1138 – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Konwencja znosząca wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r. – Dz.U. 2005 nr 112 poz. 938
5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. – Dz.U. UE L 201 z 27.07.2012
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2006 r., sygn. I CSK 228/06
7. Informacje Gov.pl dotyczące apostille dla dokumentów z Wielkiej Brytanii – Gov.pl