Opodatkowanie marynarzy w Polsce – kiedy trzeba złożyć PIT

W opisanej sytuacji nie da się rzetelnie odpowiedzieć jednym zdaniem, czy cały dochód marynarza podlega opodatkowaniu w Polsce. Trzeba kolejno ustalić: po pierwsze – rezydencję podatkową, po drugie – jakie państwo jest właściwe według odpowiedniej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania, a po trzecie – czy i jakie dochody zostały uzyskane dodatkowo w Polsce.

1. Czy marynarz jest polskim rezydentem podatkowym?

Punktem wyjścia jest art. 3 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zgodnie z nim osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium RP podlegają w Polsce obowiązkowi podatkowemu od całości swoich dochodów, bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów.

Za osobę mającą miejsce zamieszkania na terytorium RP uważa się – zgodnie z art. 3 ust. 1a ustawy o PIT – osobę fizyczną, która:

• posiada w Polsce centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych) albo
• przebywa na terytorium RP dłużej niż 183 dni w roku podatkowym.

Wystarczy spełnienie jednego z tych warunków. W praktyce u marynarzy bardzo często decydujące jest centrum interesów życiowych: rodzina, mieszkanie, rachunki, majątek, aktywność życiowa i gospodarcza w Polsce. Sama długotrwała praca na morzu zwykle nie oznacza jeszcze utraty polskiej rezydencji podatkowej.

Jeżeli podatnik pozostaje polskim rezydentem, to zgodnie z art. 4a ustawy o PIT przepisy krajowe stosuje się z uwzględnieniem właściwej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania.

2. Co naprawdę decyduje o opodatkowaniu dochodów marynarza?

W przypadku pracy na statku nie wolno opierać się wyłącznie na banderze. W wielu umowach o unikaniu podwójnego opodatkowania znaczenie ma nie tyle kraj bandery, ile państwo, w którym znajduje się siedziba przedsiębiorstwa eksploatującego statek albo miejsce jego faktycznego zarządu – zależnie od brzmienia konkretnej umowy.

To bardzo ważne, bo w praktyce mogą występować równocześnie trzy różne państwa:

• państwo bandery statku,
• państwo siedziby pracodawcy lub armatora,
• państwo faktycznego zarządu przedsiębiorstwa eksploatującego statek.

Dlatego przed rozliczeniem trzeba zdobyć dokumenty od pracodawcy lub armatora: kontrakt, dane spółki eksploatującej statek, certyfikat rezydencji podatkowej spółki, informację o miejscu zarządu oraz – jeśli to możliwe – zaświadczenie o wysokości osiągniętego dochodu i zapłaconego za granicą podatku.

3. Jakie przepisy stosuje się do marynarzy?

Na poziomie polskim podstawą są przede wszystkim:

• art. 3 ust. 1, ust. 1a i 2a ustawy o PIT – zakres obowiązku podatkowego,
• art. 4a ustawy o PIT – pierwszeństwo umów o unikaniu podwójnego opodatkowania,
• art. 27 ust. 8, 9 i 9a ustawy o PIT – metody unikania podwójnego opodatkowania,
• art. 45 ust. 1 ustawy o PIT – obowiązek złożenia zeznania rocznego.

Na poziomie międzynarodowym znaczenie ma każdorazowo konkretna umowa podatkowa zawarta przez Polskę z danym państwem. Nie można automatycznie stosować jednej zasady do wszystkich marynarzy, bo poszczególne umowy różnią się treścią.

4. Czy w opisanym przypadku znaczenie ma Malta, USA czy inne państwo?

Tak – ale tylko po ustaleniu, jaka umowa rzeczywiście ma zastosowanie. Jeżeli statek pływał pod banderą maltańską, nie oznacza to jeszcze automatycznie, że rozliczenie następuje według umowy Polska–Malta. Trzeba sprawdzić, czy to przedsiębiorstwo eksploatujące statek było związane z Maltą w rozumieniu danej umowy.

Jeżeli przedsiębiorstwo eksploatujące statek miało związek z USA, zastosowanie może mieć Konwencja między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o uniknięciu podwójnego opodatkowania i zapobieżeniu uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu, podpisana w Waszyngtonie 8 października 1974 r. W starszych umowach spotyka się rozwiązania odmienne od modelu OECD, dlatego nie można zakładać, że dochód będzie zawsze zwolniony w Polsce.

Jeżeli właściwa okaże się umowa z państwem, które przewiduje metodę wyłączenia z progresją, zagraniczny dochód może być w Polsce zwolniony, ale nadal wpływać na stawkę podatku od dochodów krajowych – zgodnie z art. 27 ust. 8 ustawy o PIT.

Jeżeli właściwa umowa przewiduje metodę proporcjonalnego odliczenia, w Polsce co do zasady wykazuje się dochód zagraniczny i odlicza podatek zapłacony za granicą w granicach określonych przez art. 27 ust. 9 albo 9a ustawy o PIT.

Jeżeli z danym państwem Polska nie ma umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania, zastosowanie znajdują przepisy ustawy o PIT, w szczególności art. 27 ust. 9 ustawy o PIT.

5. Czy dochód z ZUS zmienia obowiązek rozliczenia?

Tak, może zmieniać sytuację bardzo istotnie. Emerytura, renta, emerytura pomostowa albo inne świadczenie wypłacone przez ZUS to co do zasady dochód krajowy. Jeżeli został faktycznie wypłacony, organ podatkowy może oczekiwać złożenia zeznania rocznego.

W opisanym stanie faktycznym znaczenie ma jednak to, czy świadczenie było nienależne, czy zostało zwrócone i w jakim terminie. Sposób ujęcia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zależy od konkretnego roku podatkowego, daty zwrotu oraz dokumentów wystawionych przez ZUS. Nie można tego ocenić wyłącznie na podstawie samej informacji, że środki wróciły do ZUS.

Jeżeli ZUS wystawił informację podatkową za dany rok, trzeba porównać ją z decyzją ZUS i dowodami zwrotu świadczenia. W razie niezgodności może być potrzebna korekta rozliczenia albo wyjaśnienie złożone do urzędu skarbowego.

6. Kiedy marynarz musi złożyć PIT w Polsce?

Obowiązek złożenia zeznania zależy od metody unikania podwójnego opodatkowania i od tego, czy oprócz dochodu zagranicznego były także dochody krajowe.

Zeznanie roczne składa się obecnie co do zasady od 15 lutego do 30 kwietnia roku następującego po roku podatkowym – art. 45 ust. 1 ustawy o PIT. Jeżeli termin już minął, składa się zaległe zeznanie wraz z ewentualną korektą i wyjaśnieniami.

7. Czy można dziś oszacować wysokość podatku bez dodatkowych danych?

Nie – byłoby to ryzykowne. Wysokość podatku zależy m.in. od:

• właściwej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania,
• metody unikania podwójnego opodatkowania,
• kursu przeliczenia przychodu na złote,
• kosztów uzyskania przychodu i składek, jeżeli występowały,
• tego, czy za granicą pobrano podatek i w jakiej wysokości,
• tego, czy świadczenie z ZUS było ostatecznie dochodem podlegającym wykazaniu za dany rok.

Przychody w walucie obcej przelicza się na złote według zasad wynikających z art. 11a ust. 1 ustawy o PIT, czyli co do zasady według kursu średniego waluty obcej ogłaszanego przez NBP z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień uzyskania przychodu.

Dlatego podawanie jednej kwoty podatku „z góry” bez ustalenia państwa właściwego i dokumentów źródłowych byłoby nieprawidłowe.

8. Co grozi za niezłożenie PIT w terminie?

Jeżeli istniał obowiązek złożenia zeznania i zapłaty podatku, mogą powstać dwa rodzaje konsekwencji:

• podatkowe – zaległość podatkowa i odsetki za zwłokę naliczane na podstawie art. 51 § 1 oraz art. 53 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa,
• karne skarbowe – odpowiedzialność za niewywiązanie się z obowiązku podatkowego na podstawie ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, w zależności od tego, czy doszło do uszczuplenia podatku i jaka była jego wysokość.

W praktyce przy spóźnionym złożeniu zeznania bardzo istotny może być czynny żal, czyli zawiadomienie, o którym mowa w art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego. Składa się je, zanim organ ścigania skarbowego uzyska wyraźnie udokumentowaną wiadomość o czynie albo zanim rozpocznie czynność służbową w danej sprawie. Skuteczność czynnego żalu zależy jednak od momentu jego złożenia i stanu sprawy.

Jeżeli urząd skarbowy już wezwał podatnika do złożenia deklaracji, ocena możliwości skutecznego czynnego żalu wymaga analizy konkretnej korespondencji i etapu postępowania.

9. Jak postąpić praktycznie krok po kroku?

1. Ustalić własną rezydencję podatkową za sporny rok według art. 3 ust. 1a ustawy o PIT.
2. Zdobyć dokumenty od pracodawcy lub armatora: nazwę spółki eksploatującej statek, jej siedzibę, ewentualnie miejsce faktycznego zarządu, dane kontraktu, informację o podatku zapłaconym za granicą.
3. Sprawdzić, która umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania ma zastosowanie.
4. Zweryfikować dokumenty z ZUS i ustalić, czy wypłata oraz jej zwrot powinny być wykazane w danym roku podatkowym.
5. Złożyć zaległe zeznanie albo korektę, jeśli obowiązek istniał.
6. Rozważyć czynny żal, jeżeli mogło dojść do naruszenia obowiązków podatkowych.

W wielu sprawach marynarzy kluczowe jest nie samo „czy był podatek”, ale udowodnienie właściwego państwa opodatkowania. Bez tego urząd może przyjąć najbardziej niekorzystny wariant, czyli pełne rozliczenie w Polsce.

FAQ

Czy bandera statku decyduje o podatku marynarza?

Nie zawsze. W wielu przypadkach ważniejsze jest to, gdzie znajduje się siedziba lub miejsce faktycznego zarządu przedsiębiorstwa eksploatującego statek – zgodnie z konkretną umową o unikaniu podwójnego opodatkowania.

Czy marynarz bez dochodów w Polsce zawsze jest zwolniony z obowiązku złożenia PIT?

Nie. To zależy od właściwej umowy, metody unikania podwójnego opodatkowania i od konkretnego roku podatkowego. Sam brak dochodów krajowych nie rozstrzyga sprawy automatycznie.

Czy zwrot nienależnego świadczenia z ZUS zamyka temat podatku?

Nie zawsze. Liczy się, kiedy świadczenie wypłacono, kiedy je zwrócono i jakie dokumenty wystawił ZUS. Czasem konieczne jest wykazanie dochodu i osobne rozliczenie zwrotu.

Czy po wezwaniu z urzędu skarbowego można jeszcze złożyć czynny żal?

Czasem tak, ale nie w każdej sytuacji. Skuteczność czynnego żalu zależy od tego, czy organ nie miał już udokumentowanej wiedzy o czynie i czy nie rozpoczął czynności w sprawie.

Jakie dokumenty marynarz powinien zachować do rozliczenia?

Przede wszystkim kontrakt, payslipy, zaświadczenie o dochodzie, potwierdzenia przelewów, dane spółki eksploatującej statek, informacje o zapłaconym podatku za granicą oraz dokumenty z ZUS.

Źródła

• art. 3 ust. 1, ust. 1a, art. 4a, art. 11a ust. 1, art. 27 ust. 8–9a, art. 45 ust. 1 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
• art. 51 § 1, art. 53 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 16 § 1 ustawy z 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy
• Konwencja między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o uniknięciu podwójnego opodatkowania i zapobieżeniu uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu, podpisana w Waszyngtonie 8 października 1974 r.
• Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Malty w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu
• Modelowa Konwencja OECD w sprawie podatku od dochodu i majątku – jako materiał pomocniczy interpretacyjnie, o ile dana umowa opiera się na jej rozwiązaniach