Nękanie przez osobę z Alzheimerem – co można zrobić zgodnie z prawem?

Co zrobić, gdy chora osoba stale nachodzi dom?

W opisanej sytuacji warto działać dwutorowo: po pierwsze zabezpieczać siebie i rodzinę, po drugie uruchomić instytucje, które mogą zareagować wobec osoby wymagającej pomocy. Sam fakt, że sprawczyni jest osobą starszą albo chorą, nie oznacza, że musi Pan biernie znosić codzienne nachodzenie, uderzanie w drzwi czy wywoływanie lęku.

Jeżeli zachowanie powtarza się regularnie, proszę zacząć od systematycznego dokumentowania zdarzeń: daty, godziny, czas trwania, opis zachowania, ewentualne słowa wypowiadane przez tę osobę, dane świadków, nagrania z domofonu lub monitoringu oraz numery interwencji policji. Taki materiał ma duże znaczenie zarówno dla policji, jak i dla ośrodka pomocy społecznej albo sądu.

W zależności od natężenia i przebiegu zdarzeń możliwe są trzy ścieżki działania:

• interwencje policji lub straży miejskiej w związku z zakłócaniem spokoju albo poczuciem zagrożenia,
• zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa uporczywego nękania, jeżeli są spełnione przesłanki z art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny,
• zgłoszenie sprawy do ośrodka pomocy społecznej, a w razie potrzeby uruchomienie procedur z ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Kiedy wzywać policję i co zgłaszać?

Policję warto wzywać za każdym razem, gdy osoba dobija się do drzwi, nie chce odejść, wszczyna awanturę, krzyczy, grozi, próbuje wejść do domu albo swoim zachowaniem realnie zakłóca spokój domowników. Nawet jeśli patrol nie zastanie jej na miejscu, samo zgłoszenie tworzy ślad w dokumentacji i potwierdza powtarzalność problemu.

W rozmowie z dyżurnym warto używać konkretnych sformułowań: że dochodzi do uporczywego nachodzenia, zakłócania spokoju domowego, wywoływania poczucia zagrożenia albo dobijania się do drzwi. Jeżeli zachowanie jest intensywne i długotrwałe, można wskazać, że rozważa Pan złożenie zawiadomienia o czynie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego.

Zgodnie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Przepis ten może mieć zastosowanie także wtedy, gdy sprawca działa z powodu zaburzeń poznawczych, choć w postępowaniu karnym trzeba jeszcze ocenić jego poczytalność na podstawie art. 31 § 1 i 2 Kodeksu karnego.

To ważne: brak poczytalności może wyłączyć odpowiedzialność karną sprawcy, ale nie przekreśla potrzeby interwencji służb ani działań opiekuńczych. Z perspektywy pokrzywdzonego najistotniejsze jest zatrzymanie uciążliwych zachowań.

Czy można złożyć skargę lub zawiadomienie o nękaniu?

Tak. Jeżeli zdarzenia są częste, powtarzalne i wpływają na codzienne życie rodziny, można złożyć pisemne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do policji albo prokuratury. W takim piśmie należy opisać całą sekwencję zachowań, wskazać częstotliwość wizyt, dołączyć notatki, zdjęcia, nagrania i podać świadków.

Jeżeli organy ścigania uznają, że z powodu stanu zdrowia sprawczyni nie ma podstaw do odpowiedzialności karnej, materiał ten i tak może pomóc w podjęciu działań przez pomoc społeczną, rodzinę, opiekuna faktycznego albo sąd opiekuńczy.

W praktyce nie należy ograniczać się do ustnych zgłoszeń. Pisemne zawiadomienie i pisemny wniosek do OPS są znacznie skuteczniejsze niż wielokrotne nieudokumentowane telefony.

Zgłoszenie sprawy do ośrodka pomocy społecznej

To w opisanym stanie faktycznym najważniejszy krok. Skoro wie Pan, że ta osoba ma opiekunkę z pomocy społecznej, należy złożyć do właściwego miejscowo ośrodka pomocy społecznej albo centrum usług społecznych pisemne zgłoszenie o osobie, która z powodu choroby prawdopodobnie nie radzi sobie samodzielnie i swoim zachowaniem stwarza problem dla otoczenia oraz być może zagrożenie dla siebie.

Podstawą działania OPS jest ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 tej ustawy do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym należy m.in. organizowanie i świadczenie usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych, a także kierowanie do domu pomocy społecznej i ponoszenie odpłatności gminy za pobyt mieszkańca w tym domu w zakresie określonym ustawą. Z kolei art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

OPS może przeprowadzić wywiad środowiskowy, skontaktować się z rodziną, ustalić zakres opieki, ocenić, czy potrzebne są szersze usługi opiekuńcze, i rozważyć dalsze kroki prawne. Jeżeli osoba odmawia współpracy, a jej stan jest poważny, możliwe są dalsze działania przed sądem.

Kiedy możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody?

Nie każde uciążliwe zachowanie osoby chorej pozwala na przymusowe leczenie. Ta procedura ma charakter wyjątkowy i wymaga spełnienia konkretnych przesłanek ustawowych.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. O przyjęciu postanawia lekarz po osobistym zbadaniu pacjenta, zgodnie z art. 23 ust. 2 tej ustawy.

W praktyce samo przychodzenie pod cudzy dom, zadawanie tych samych pytań czy płacz nie zawsze wystarczy do zastosowania art. 23 ustawy. Inaczej może być, gdy pojawia się agresja fizyczna, próby wtargnięcia, groźby, dezorientacja narażająca osobę na utratę życia albo inne jednoznaczne objawy bezpośredniego zagrożenia.

Jeżeli zagrożenie ma charakter nagły, należy dzwonić pod 112 i wyraźnie wskazać, że chodzi o osobę prawdopodobnie wymagającą pilnej interwencji medycznej lub psychiatrycznej.

Kiedy możliwy jest wniosek do sądu opiekuńczego?

Poza sytuacją bezpośredniego zagrożenia ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje też tryb sądowy. Zgodnie z art. 29 ust. 1 tej ustawy do szpitala psychiatrycznego może być przyjęta bez zgody osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, albo osoba niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, jeżeli można przewidywać, że leczenie przyniesie poprawę jej stanu.

Zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego o potrzebie takiego przyjęcia orzeka sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania tej osoby – na wniosek małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego lub osoby sprawującej nad nią faktyczną opiekę. Natomiast art. 29 ust. 3 tej ustawy przewiduje, że w stosunku do osoby objętej oparciem społecznym wniosek może zgłosić również organ do spraw pomocy społecznej.

To właśnie dlatego zgłoszenie do OPS ma tak duże znaczenie: są sytuacje, w których osoba nachodzona nie ma legitymacji do złożenia wniosku, ale może przekazać materiał i doprowadzić do działania organ pomocy społecznej.

Czy możliwy jest dom pomocy społecznej?

Tak, ale nie dzieje się to automatycznie. Jeżeli osoba z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymaga całodobowej opieki i nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w miejscu zamieszkania, możliwe jest skierowanie do domu pomocy społecznej na podstawie art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli osoba nie wyraża zgody, a nie jest zdolna do świadomego podejmowania decyzji lub stwarza poważne problemy opiekuńcze, sprawa może wymagać postępowania sądowego. W zależności od stanu faktycznego w grę może wchodzić również postępowanie o ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna lub kuratora, ale to rozwiązanie powinno być analizowane indywidualnie i zwykle inicjuje je rodzina albo osoby bliskie.

Jeśli problem dotyczy braku realnej opieki nad osobą starszą, pomocna może być także analiza zasad dotyczących obowiązków dzieci wobec rodziców w świetle pomocy społecznej.

Jak przygotować skuteczne pismo do OPS lub policji?

W piśmie należy wskazać:

• swoje dane i adres miejsca zdarzeń,
• dane osoby nachodzącej, jeśli są znane,
• opis problemu w porządku chronologicznym,
• częstotliwość zdarzeń,
• wpływ zdarzeń na rodzinę, dzieci, osoby starsze w domu,
• informację, czy była wzywana policja, pogotowie, straż miejska,
• informację, że osoba prawdopodobnie cierpi na chorobę otępienną lub zaburzenia psychiczne,
• wniosek o pilne podjęcie czynności i ocenę, czy osoba wymaga zwiększonej opieki lub wszczęcia właściwej procedury.

Dobrze jest napisać wprost, że sytuacja ma charakter powtarzalny, powoduje poczucie zagrożenia i może świadczyć o braku wystarczającej opieki nad tą osobą.

Jakie przepisy mogą mieć zastosowanie w zależności od sytuacji?

Co realnie warto zrobić krok po kroku?

1. Nie wdawać się w długie rozmowy i nie otwierać drzwi, jeśli nie ma takiej potrzeby.
2. Prowadzić dziennik incydentów i zabezpieczyć nagrania.
3. Wzywać policję przy każdym poważniejszym zdarzeniu.
4. Złożyć pisemne zgłoszenie do OPS właściwego dla miejsca zamieszkania tej osoby.
5. Jeżeli sytuacja jest długotrwała i wywołuje lęk – złożyć pisemne zawiadomienie o podejrzeniu uporczywego nękania.
6. Jeżeli pojawia się agresja albo zagrożenie życia lub zdrowia – niezwłocznie dzwonić pod 112 i wskazywać na potrzebę pilnej interwencji.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne sytuacje bywają rozwiązywane w praktyce, zależnie od stopnia zagrożenia i stanu chorej osoby.

FAQ

Czy policja może interweniować, jeśli chora osoba tylko puka do drzwi i odchodzi?

Tak, zwłaszcza gdy zdarzenia są częste, uciążliwe i powodują poczucie zagrożenia. Nawet jeśli interwencja nie zakończy się od razu sankcją, każde zgłoszenie buduje materiał dowodowy.

Czy choroba Alzheimera wyklucza zgłoszenie sprawy na policję?

Nie. Choroba może mieć znaczenie dla oceny odpowiedzialności karnej, ale nie odbiera Panu prawa do zgłoszenia nękania, zakłócania spokoju czy zagrożenia bezpieczeństwa.

Czy mogę sam złożyć wniosek o przymusowe leczenie tej osoby?

Zależy od relacji z tą osobą i stanu faktycznego. Zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego uprawnieni są przede wszystkim najbliżsi i opiekun faktyczny, a zgodnie z art. 29 ust. 3 także organ pomocy społecznej.

Czy OPS ma obowiązek zająć się takim zgłoszeniem?

Tak, jeżeli zgłoszenie wskazuje, że osoba może wymagać wsparcia z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności. Zakres działań zależy jednak od ustaleń wywiadu środowiskowego i konkretnego stanu zdrowia.

Czy można domagać się umieszczenia chorej osoby w DPS?

Można zgłosić taką potrzebę do OPS, ale decyzja zależy od spełnienia warunków z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i od tego, czy możliwe jest zapewnienie pomocy w miejscu zamieszkania.

Źródła

• art. 190a § 1 oraz art. 31 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 23 ust. 1–5 oraz art. 29 ust. 1–3 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 17 ust. 1 oraz art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 r., sygn. II CRN 201/95