Pacjent wymagający całodobowej opieki a brak opieki ze strony rodziny

Pacjent po zakończeniu leczenia a potrzeba całodobowej opieki

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie sprawy: leczenie szpitalne i opiekę długoterminową. Szpital udziela świadczeń zdrowotnych wtedy, gdy stan pacjenta wymaga diagnostyki, leczenia, pielęgnacji lub rehabilitacji w warunkach szpitalnych. Jeżeli leczenie zostało zakończone, a pacjent potrzebuje głównie opieki, nadzoru i pomocy w codziennym funkcjonowaniu, właściwymi rozwiązaniami są zwykle zakład opiekuńczo-leczniczy, zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy, dom pomocy społecznej, usługi opiekuńcze albo opieka prywatna finansowana z dochodów pacjenta lub świadczeń od osób zobowiązanych.

Nie oznacza to jednak, że szpital może mechanicznie wypisać osobę z zespołem otępiennym, bez kontaktu z rodziną i bez realnego miejsca pobytu, jeżeli w praktyce naraziłoby to ją na bezpośrednie zagrożenie. Szpital powinien udokumentować zakończenie leczenia, kontaktować się z osobami wskazanymi w dokumentacji, zawiadomić właściwą gminę lub OPS oraz rozważyć zawiadomienie sądu opiekuńczego albo prokuratury, gdy pacjent nie jest w stanie samodzielnie chronić swoich praw.

Czy dorosłe dzieci mają obowiązek opieki nad rodzicem?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje obowiązek alimentacyjny między krewnymi w linii prostej, czyli między rodzicami i dziećmi. Zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. W przypadku dorosłego rodzica znaczenie mają przede wszystkim środki utrzymania, a więc pieniądze potrzebne na usprawiedliwione potrzeby: mieszkanie, żywność, leki, opiekę, pobyt w placówce, rehabilitację czy usługi opiekuńcze.

Art. 129 K.r.o. wskazuje kolejność zobowiązanych: zstępni, czyli dzieci, są przed wstępnymi, a osoby w tym samym stopniu powinny partycypować stosownie do swoich możliwości zarobkowych i majątkowych. Jeżeli jest syn i córka, nie oznacza to automatycznie podziału po połowie. Sąd bada realne możliwości każdego z nich, ich dochody, majątek, sytuację rodzinną oraz potrzeby rodzica.

Kluczowy jest art. 133 § 2 K.r.o.: poza obowiązkiem rodziców wobec niesamodzielnego dziecka, uprawniony do alimentów jest ten, kto znajduje się w niedostatku. Rodzic może więc żądać alimentów od dzieci przede wszystkim wtedy, gdy nie jest w stanie samodzielnie pokryć usprawiedliwionych kosztów utrzymania i opieki.

Nie ma natomiast prostego przepisu, który pozwalałby nakazać dorosłemu dziecku osobiste wykonywanie opieki przy rodzicu przez całą dobę. Prawo może prowadzić do obowiązku finansowego, ale co do zasady nie zastępuje dobrowolnej, rodzinnej opieki osobistej.

Alimenty na rodzica i finansowanie opieki

Jeżeli pacjentka nie ma wystarczających dochodów, aby opłacić opiekę, można rozważyć dochodzenie alimentów od dzieci. Alimenty mogą służyć nie tylko pokryciu bieżących wydatków domowych, ale także kosztów opieki prywatnej, dopłat do placówki, leków, pieluchomajtek, transportu medycznego, rehabilitacji czy innych usprawiedliwionych potrzeb.

Problem praktyczny pojawia się wtedy, gdy osoba chora z powodu otępienia nie jest w stanie świadomie złożyć pozwu, podpisać pełnomocnictwa ani reprezentować swoich interesów. W takiej sytuacji należy rozważyć działania ochronne: zawiadomienie sądu opiekuńczego, zawiadomienie prokuratury, ustanowienie kuratora w odpowiednim trybie albo – przy spełnieniu przesłanek – ubezwłasnowolnienie i ustanowienie opiekuna prawnego. Szpital sam nie zawsze będzie podmiotem uprawnionym do wszczęcia każdej z tych procedur, ale może i powinien sygnalizować właściwym organom, że pacjent wymaga ochrony prawnej.

W sprawie o alimenty sąd ocenia dwie grupy okoliczności: usprawiedliwione potrzeby rodzica oraz możliwości zarobkowe i majątkowe dzieci. Jeżeli dziecko mieszka za granicą, nie zwalnia go to samo przez się z obowiązku alimentacyjnego, choć może utrudniać doręczenia, postępowanie i późniejsze wykonanie orzeczenia.

DPS, ZOL i usługi opiekuńcze – czym różnią się procedury?

Przy osobie niesamodzielnej po zakończeniu leczenia należy ustalić, czy potrzebuje ona świadczeń zdrowotnych w opiece długoterminowej, czy raczej pomocy społecznej i stałej opieki bytowej. Od tego zależy wybór procedury.

W opisanym przypadku samo złożenie dokumentów do ZOL nie kończy obowiązków szpitala i OPS. Jeżeli oczekiwanie trwa kilka miesięcy, trzeba równolegle badać możliwość usług opiekuńczych, pobytu w DPS, miejsca interwencyjnego, opieki prywatnej, a przy braku reprezentacji pacjentki – uruchomienia ochrony sądowej lub prokuratorskiej.

Czy szpital może obciążyć rodzinę kosztami dalszego pobytu?

Tak, ale nie w każdym przypadku i nie na zasadzie prostej sankcji za brak kontaktu z rodziną. Podstawowe znaczenie ma art. 30 ustawy o działalności leczniczej. Przepis ten przewiduje, że pacjent, którego stan zdrowia nie wymaga dalszego udzielania świadczeń szpitalnych albo innych całodobowych i stacjonarnych świadczeń zdrowotnych, albo osoba, na której w stosunku do pacjenta ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny, ponoszą koszty pobytu pacjenta począwszy od terminu określonego przez kierownika podmiotu leczniczego. Dotyczy to także osoby mającej prawo do bezpłatnych świadczeń zdrowotnych.

W praktyce oznacza to, że szpital powinien najpierw jasno ustalić i udokumentować, od kiedy nie ma już wskazań medycznych do hospitalizacji. Dopiero od tego momentu można rozważać obciążenie kosztami dalszego pobytu. Osobami potencjalnie zobowiązanymi mogą być dzieci pacjentki, jeżeli ciąży na nich obowiązek alimentacyjny. Sam fakt pokrewieństwa nie wystarcza jednak do bezrefleksyjnego przerzucenia wszystkich kosztów – trzeba uwzględnić podstawę prawną, wysokość kosztów, sytuację pacjentki i możliwości osób zobowiązanych.

Jeżeli konieczny jest transport sanitarny pacjenta, a zachodzą przesłanki z ustawy o działalności leczniczej, kierownik podmiotu leczniczego zawiadamia właściwego wójta, burmistrza lub prezydenta miasta i organizuje transport na koszt gminy. Gminie może następnie przysługiwać roszczenie o zwrot kosztów transportu od przedstawiciela ustawowego pacjenta albo osoby zobowiązanej alimentacyjnie.

Gdzie zgłosić brak opieki lub zaniedbanie rodziny?

W pierwszej kolejności sprawę należy prowadzić pisemnie z właściwym ośrodkiem pomocy społecznej oraz gminą właściwą ze względu na miejsce pobytu pacjentki. Zgłoszenie powinno zawierać dane pacjentki, opis stanu zdrowia, informację o zakończeniu leczenia, brak realnego miejsca wypisu, dotychczasowe próby kontaktu z rodziną, dane dzieci i opiekunki oraz dokumentację medyczno-socjalną potrzebną do dalszej procedury.

Jeżeli pacjentka z powodu zespołu otępiennego nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem ani chronić swoich interesów, zasadne jest zawiadomienie sądu opiekuńczego albo prokuratury. Prokurator może podjąć działania w celu ochrony osoby nieporadnej, w tym rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie, ustanowienie opiekuna albo inne czynności adekwatne do sytuacji.

Jeżeli zachowanie konkretnych członków rodziny wskazuje nie tylko na brak zainteresowania, ale na porzucenie osoby nieporadnej, narażenie jej na niebezpieczeństwo albo świadome uchylanie się od obowiązków w sytuacji realnego zagrożenia, można rozważyć zawiadomienie policji lub prokuratury. Nie każde milczenie rodziny będzie jednak przestępstwem. Decydują konkretne fakty: wcześniejsze przejęcie opieki, obowiązek troszczenia się, stan osoby chorej, skutek zaniechania i stopień zagrożenia.

Czy pacjentka powinna zostać w szpitalu do czasu miejsca w ZOL?

Jeżeli pacjentka nadal wymaga leczenia szpitalnego, monitorowania lub świadczeń, których nie można bezpiecznie zapewnić poza szpitalem, nie powinna być wypisana tylko dlatego, że rodzina nie odbiera telefonów. Jeżeli jednak lekarze stwierdzą, że leczenie szpitalne jest zakończone, sam brak miejsca w ZOL nie powinien zamieniać szpitala w placówkę opiekuńczą.

Najbezpieczniejsza praktycznie ścieżka to formalne udokumentowanie zakończenia leczenia, pisemne zawiadomienie OPS i gminy, wskazanie konieczności całodobowej opieki, kontynuowanie procedury ZOL oraz równoległe badanie DPS lub innych form wsparcia. W sprawach pilnych warto żądać od OPS pisemnego stanowiska i wskazania, jakie działania zostały podjęte.

Jeżeli OPS twierdzi, że może zapewnić tylko doraźne usługi, a pacjentka obiektywnie wymaga całodobowej opieki, należy rozważyć skierowanie do DPS. Ustawa o pomocy społecznej przewiduje, że osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, która nie może samodzielnie funkcjonować i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

FAQ

Czy dzieci muszą osobiście opiekować się starym rodzicem?

Co do zasady nie ma przepisu, który nakazywałby dorosłemu dziecku osobiste sprawowanie całodobowej opieki nad rodzicem. Może natomiast istnieć obowiązek finansowy, czyli alimentacyjny, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku, a dziecko ma możliwości zarobkowe lub majątkowe.

Czy szpital może wypisać osobę z otępieniem bez rodziny?

Szpital może zakończyć hospitalizację, gdy brak jest wskazań medycznych do dalszego leczenia szpitalnego, ale wypis osoby niesamodzielnej powinien być zorganizowany bez narażania jej życia i zdrowia. W praktyce konieczne są działania z OPS, gminą, ewentualnie sądem opiekuńczym lub prokuraturą.

Czy OPS musi zapewnić całodobową opiekę?

OPS powinien zbadać sytuację i zastosować właściwą formę pomocy. Jeżeli usługi opiekuńcze w domu są niewystarczające, a osoba wymaga całodobowej opieki, trzeba rozważyć skierowanie do DPS lub inną adekwatną procedurę. Zakres działań zależy od dokumentów, stanu zdrowia, dochodu i możliwości lokalnych.

Kto płaci za DPS rodzica?

W pierwszej kolejności odpłatność ponosi mieszkaniec DPS. Następnie obowiązek może obciążać małżonka, zstępnych przed wstępnymi oraz gminę, według zasad z ustawy o pomocy społecznej. Udział dzieci zależy między innymi od ich dochodów i ustawowych kryteriów.

Czy można żądać alimentów od dziecka mieszkającego za granicą?

Tak, miejsce zamieszkania za granicą nie wyłącza automatycznie obowiązku alimentacyjnego. Może jednak skomplikować doręczenia, ustalenie dochodów i egzekucję. W takiej sprawie warto od razu ustalić adres, kraj pobytu i dostępne dokumenty o sytuacji majątkowej dziecka.

Czy brak kontaktu z rodziną zawsze jest zaniedbaniem prawnym?

Nie zawsze. Brak kontaktu może być moralnie naganny i utrudniać organizację opieki, ale odpowiedzialność prawna zależy od konkretnych obowiązków, wcześniejszej roli członków rodziny, stanu osoby chorej i skutków zaniechania. W sytuacji zagrożenia warto zawiadomić OPS, sąd opiekuńczy lub prokuraturę.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 128, art. 129, art. 132, art. 133, art. 135 i art. 144¹: ELI – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, w szczególności art. 30: ELI – ustawa o działalności leczniczej.
• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności przepisy dotyczące usług opiekuńczych, DPS i odpłatności: ELI – ustawa o pomocy społecznej.
• Informacje Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o domach pomocy społecznej: Dom pomocy społecznej – gov.pl.
• Informacje Rzecznika Praw Pacjenta o przyjęciu do zakładu opiekuńczo-leczniczego: Przyjęcie do ZOL – podstawowe informacje.
• Informacje serwisu Pacjent.gov.pl o ZOL i ZPO: Co musisz wiedzieć o ZOL i ZPO.