Znieważenie sąsiada nagrane na dyktafon – co grozi?

Czy nazwanie sąsiada chorym psychicznie jest zniewagą?

Podstawowe znaczenie ma art. 216 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem: kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do tej osoby dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Określenie sąsiada słowami „jesteś chory psychicznie” może zostać uznane za znieważające, jeżeli w danych okolicznościach wyrażało pogardę, poniżenie albo lekceważenie godności drugiej osoby. Ocena nie zależy wyłącznie od tego, czy słowa padły w czasie kłótni. Sąd bierze pod uwagę m.in. ton wypowiedzi, przebieg konfliktu, obecność innych osób, wcześniejsze zachowanie sąsiada oraz to, czy była to jednorazowa emocjonalna reakcja, czy element szerszego poniżania.

Ważne jest, że w sprawie o zniewagę nie chodzi przede wszystkim o ustalenie, czy sąsiad rzeczywiście ma zaburzenia psychiczne. Nawet wypowiedź odnosząca się do faktów może być zniewagą, jeżeli została użyta jako obelga. Z drugiej strony nie każda ostra wypowiedź automatycznie wypełnia znamiona czynu z art. 216 § 1 Kodeksu karnego – zwłaszcza gdy była incydentalna, wypowiedziana w silnych emocjach i bez zamiaru poniżenia.

Nagranie na dyktafon jako dowód w sprawie

Jeżeli sąsiad był uczestnikiem rozmowy lub osobą, do której wypowiedź była skierowana, samo nagranie rozmowy co do zasady nie jest tym samym, co nielegalne uzyskanie informacji nieprzeznaczonej dla nagrywającego. Art. 267 § 1 Kodeksu karnego penalizuje uzyskanie dostępu do informacji dla sprawcy nieprzeznaczonej, np. przez przełamanie zabezpieczenia, podłączenie się do sieci albo użycie urządzenia podsłuchowego. Inaczej wygląda sytuacja, gdy ktoś nagrywa cudzą rozmowę, w której nie uczestniczy – wtedy ryzyko odpowiedzialności jest znacznie większe.

W postępowaniu cywilnym nagranie może być oceniane jako dowód z innego dokumentu zawierającego zapis dźwięku, o którym mowa w art. 308 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd ocenia taki dowód według art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli na podstawie wszechstronnego rozważenia materiału. W postępowaniu karnym sąd również ocenia dowody swobodnie, zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

W praktyce oznacza to, że nagranie nie przesądza jeszcze wyniku sprawy. Może potwierdzać, jakie słowa padły, ale nadal trzeba ocenić kontekst: czy była prowokacja, czy wypowiedź była wzajemną reakcją na wcześniejsze obelgi, czy doszło do realnego poniżenia oraz czy społeczna szkodliwość czynu nie jest znikoma w rozumieniu art. 1 § 2 Kodeksu karnego.

Jak wygląda sprawa karna o znieważenie sąsiada?

Zniewaga z art. 216 § 1 Kodeksu karnego jest ścigana z oskarżenia prywatnego. Wynika to wprost z art. 216 § 5 Kodeksu karnego. Oznacza to, że sąsiad zasadniczo sam wnosi prywatny akt oskarżenia do sądu rejonowego albo składa skargę na Policji, która może zabezpieczyć dowody i przekazać sprawę do sądu na podstawie art. 488 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Prywatny akt oskarżenia powinien spełniać wymagania z art. 487 § 1 Kodeksu postępowania karnego: zawierać oznaczenie osoby oskarżonego, opis zarzucanego czynu oraz wskazanie dowodów, na których opiera się oskarżenie. W sprawach prywatnoskargowych sąd co do zasady wyznacza najpierw posiedzenie pojednawcze, o którym mowa w art. 489 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Termin ma istotne znaczenie. Zgodnie z art. 101 § 2 Kodeksu karnego karalność przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, nie później jednak niż z upływem 3 lat od czasu popełnienia czynu.

W sprawie o zniewagę sąd może wymierzyć grzywnę albo karę ograniczenia wolności na podstawie art. 216 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli zniewaga nastąpiła za pomocą środków masowego komunikowania, zastosowanie może mieć surowszy art. 216 § 2 Kodeksu karnego, przewidujący także karę pozbawienia wolności do roku. W typowej kłótni sąsiedzkiej, bez publikacji nagrania w Internecie, zwykle rozważa się jednak art. 216 § 1 Kodeksu karnego.

Prowokacja, wzajemna zniewaga i znikoma społeczna szkodliwość

Jeżeli wypowiedź padła w trakcie awantury, w której sąsiad wcześniej prowokował, obrażał albo zachowywał się wyzywająco, trzeba zwrócić uwagę na art. 216 § 3 Kodeksu karnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli zniewagę wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej lub zniewagą wzajemną, sąd może odstąpić od wymierzenia kary.

Odstąpienie od wymierzenia kary nie oznacza automatycznie, że czynu nie było. Jest to jednak bardzo ważny argument obrony w sprawach sąsiedzkich, w których wypowiedź była reakcją na wieloletni konflikt, prowokację lub wzajemne wyzwiska.

Drugim argumentem może być art. 1 § 2 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma. Przy ocenie społecznej szkodliwości sąd bierze pod uwagę kryteria z art. 115 § 2 Kodeksu karnego, m.in. rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiar szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych obowiązków oraz motywację sprawcy.

Czy sąsiad może żądać zadośćuczynienia lub przeprosin?

Tak, ale w osobnym postępowaniu cywilnym sąsiad musi oprzeć roszczenia na przepisach o ochronie dóbr osobistych. Art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny wymienia dobra osobiste człowieka, w tym m.in. cześć, nazwisko, wizerunek, wolność i prywatność. Katalog ten jest otwarty, a godność i dobre imię są w praktyce jednymi z najczęściej chronionych dóbr osobistych.

Zgodnie z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Jeżeli doszło już do naruszenia, może żądać także usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, czyli np. przeprosin.

Podstawą żądania pieniędzy jest art. 448 Kodeksu cywilnego. Przepis pozwala sądowi przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo zasądzić odpowiednią sumę na wskazany cel społeczny. W praktyce wysokość zadośćuczynienia zależy od skali naruszenia, krzywdy, stopnia publiczności wypowiedzi, zachowania stron po zdarzeniu i tego, czy pozwany przeprosił lub próbował załagodzić konflikt.

Jeżeli słowa padły tylko między dwoma osobami, bez świadków i bez dalszego rozpowszechniania nagrania, roszczenie o wysokie zadośćuczynienie jest trudniejsze do uzasadnienia. Nie oznacza to jednak, że jest z góry wykluczone. Sąd bada konkretny stan faktyczny, a nie samą etykietę konfliktu sąsiedzkiego.

Co zrobić po otrzymaniu groźby pozwu albo prywatnego aktu oskarżenia?

Najpierw warto zabezpieczyć własne dowody: wiadomości, notatki z datami zdarzeń, nagrania, dane świadków, zgłoszenia do administracji budynku lub Policji. Jeżeli konflikt z sąsiadem trwa od lat, pojedyncze nagranie może nie oddawać całego obrazu sprawy.

Nie należy natomiast eskalować sporu. Kolejne obraźliwe wiadomości, publiczne wpisy w Internecie albo rozsyłanie komentarzy do innych sąsiadów mogą pogorszyć sytuację i stworzyć nowe podstawy odpowiedzialności. Jeżeli emocje są duże, bezpieczniej odpowiadać krótko, rzeczowo i na piśmie.

Jeżeli otrzymasz prywatny akt oskarżenia, trzeba pilnować terminów i stawić się na wezwanie sądu. Warto przygotować stanowisko obejmujące: opis tła konfliktu, ewentualną prowokację, przebieg rozmowy, okoliczność, czy były osoby trzecie, oraz wnioski dowodowe. W sprawie cywilnej trzeba dodatkowo odnieść się do żądań pozwu, w tym do treści przeprosin i wysokości żądanego zadośćuczynienia.

FAQ

Źródła

• art. 1 § 2, art. 115 § 2, art. 216 § 1, art. 216 § 2, art. 216 § 3, art. 216 § 5, art. 267 § 1 oraz art. 101 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 7, art. 487 § 1, art. 488 § 1 oraz art. 489 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• art. 23, art. 24 § 1 i art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 227, art. 233 § 1 i art. 308 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• wyrok Sądu Najwyższego z 29 października 1971 r., II CR 455/71
• wyrok Sądu Najwyższego z 8 października 1987 r., II CR 269/87