Wyburzenie ogrodzenia w pasie drogowym – czy przysługuje odszkodowanie

Od czego zacząć ocenę swojej sytuacji

Najważniejsze jest ustalenie, czy ogrodzenie i nasadzenia rzeczywiście znajdują się w pasie drogowym. Sam fakt, że stoją tam od wielu lat, nie daje jeszcze prawa do odszkodowania ani nie legalizuje ich położenia. Pas drogowy to wydzielony liniami granicznymi grunt wraz z przestrzenią nad i pod jego powierzchnią, w którym są zlokalizowane droga oraz urządzenia związane z prowadzeniem, zabezpieczeniem i obsługą ruchu drogowego – tak stanowi art. 4 pkt 1 ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych.

Jeżeli obiekt znajduje się w pasie drogowym, to jego umieszczenie co do zasady wymaga zezwolenia zarządcy drogi. Wynika to z art. 39 ust. 3 ustawy o drogach publicznych, zgodnie z którym w pasie drogowym zabrania się umieszczania obiektów budowlanych lub urządzeń niezwiązanych z potrzebami zarządzania drogami albo potrzebami ruchu drogowego, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w ustawie.

W praktyce trzeba więc najpierw ustalić stan geodezyjny, a dopiero później oceniać, czy możliwe są jakiekolwiek roszczenia.

Jeżeli ogrodzenie stoi w pasie drogowym

Jeżeli ogrodzenie, podmurówka, słupki czy tuje stoją na gruncie drogowym, zasadniczo nie ma podstaw do żądania odszkodowania za ich usunięcie w związku z przebudową drogi. Nie są to bowiem urządzenia drogi ani składniki Pani nieruchomości znajdujące się na własnym gruncie, lecz obiekty umieszczone na cudzym terenie.

Ma tu znaczenie art. 39 ust. 1 ustawy o drogach publicznych, który zakazuje dokonywania w pasie drogowym czynności mogących powodować niszczenie lub uszkodzenie drogi i jej urządzeń albo zmniejszenie jej trwałości czy zagrażać bezpieczeństwu ruchu. Z kolei art. 39 ust. 3 tej ustawy przewiduje, że umieszczenie obiektów niezwiązanych z drogą jest co do zasady niedopuszczalne bez wymaganej podstawy prawnej.

Jeżeli zarządca drogi ustali, że doszło do bezprawnego zajęcia pasa drogowego, może wszcząć odrębne postępowanie administracyjne. W takim przypadku nie tylko nie powstanie roszczenie o zwrot kosztów ogrodzenia, ale może pojawić się ryzyko sankcji.

Kara za zajęcie pasa drogowego bez zezwolenia

Aktualnie podstawą do nałożenia kary pieniężnej jest art. 40 ust. 12 ustawy o drogach publicznych. Zgodnie z tym przepisem za zajęcie pasa drogowego:

• bez zezwolenia zarządcy drogi,
• z przekroczeniem terminu zajęcia określonego w zezwoleniu,
• o powierzchni większej niż określona w zezwoleniu

– zarządca drogi wymierza, w drodze decyzji administracyjnej, karę pieniężną w wysokości 10-krotności opłaty ustalanej zgodnie z art. 40 ust. 4–6 ustawy o drogach publicznych.

Wysokość samej opłaty zależy od kategorii drogi i stawek określonych odpowiednio w uchwale organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego albo w przepisach właściwych dla dróg krajowych. Dlatego nie da się podać jednej uniwersalnej kwoty – trzeba sprawdzić lokalne stawki oraz powierzchnię zajęcia.

W niektórych sytuacjach zarządca drogi może też żądać przywrócenia pasa drogowego do stanu poprzedniego. Podstawę stanowi art. 36 ust. 1 ustawy o drogach publicznych.

Czy wieloletnie korzystanie z pasa drogowego coś zmienia

To, że ogrodzenie stoi od 17 lat, a wcześniej w podobnym miejscu znajdowało się przez około 50 lat, samo w sobie nie tworzy prawa do odszkodowania. Długotrwałe posiadanie nie legalizuje automatycznie zajęcia pasa drogowego.

W teorii można rozważać zasiedzenie, ale tylko wtedy, gdy chodzi o nieruchomość, która w ogóle może być przedmiotem zasiedzenia i gdy spełnione są przesłanki z art. 172 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce przy gruntach drogowych jest to bardzo trudne, a często niemożliwe, zwłaszcza jeżeli grunt stanowi drogę publiczną lub został przeznaczony pod taki cel. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego, historii nieruchomości i jej statusu prawnego.

Nie warto więc zakładać, że sam upływ czasu chroni przed usunięciem ogrodzenia albo daje prawo do zapłaty za jego rozbiórkę.

Kiedy odszkodowanie może być jednak możliwe

Roszczenie można rozważać tylko wyjątkowo. Przede wszystkim wtedy, gdy:

• ogrodzenie lub nasadzenia znajdują się jednak na Pani działce, a inwestycja drogowa wkracza na prywatny grunt,
• doszło do wywłaszczenia lub ograniczenia prawa do nieruchomości na podstawie decyzji administracyjnej,
• organ albo inwestor wyrządził szkodę ponad zakres wynikający z decyzji lub robót,
• właściciel został wprowadzony w błąd co do przebiegu granic i na tej podstawie poniósł nakłady.

Jeżeli droga realizowana jest na podstawie tzw. specustawy drogowej, odszkodowanie za przejęcie nieruchomości ustala się według zasad z ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, w szczególności art. 12 ust. 4, 4a, 4f i 5 tej ustawy. W takim trybie odszkodowanie dotyczy jednak praw do nieruchomości przejętej pod drogę, a nie samych obiektów bezprawnie znajdujących się wcześniej w pasie drogowym.

Jeżeli natomiast szkoda wynikałaby z bezprawnego działania organu lub wykonawcy, można analizować odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych, w szczególności art. 415 Kodeksu cywilnego albo art. 417 § 1 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku trzeba jednak udowodnić bezprawność działania, szkodę oraz związek przyczynowy.

Jak sprawdzić, czy inwestycja weszła na Pani grunt

Przed podjęciem jakichkolwiek działań warto zebrać dokumenty:

• wypis i wyrys z ewidencji gruntów,
• mapę zasadniczą lub mapę do celów prawnych,
• księgę wieczystą nieruchomości,
• decyzję ZRID, jeśli inwestycja jest realizowana w tym trybie, albo inne decyzje lokalizacyjne i budowlane,
• pisma zarządcy drogi dotyczące usunięcia ogrodzenia.

Dopiero po porównaniu granic działki z liniami rozgraniczającymi pasa drogowego można ocenić, czy usuwane elementy znajdowały się na Pani gruncie, czy poza nim.

Jeżeli problem dotyczy także przebiegu granicy lub sposobu korzystania z nieruchomości, pomocne może być również omówienie zagadnienia zasiedzenia po 20 latach, choć przy gruntach drogowych zastosowanie tej instytucji wymaga bardzo ostrożnej oceny.

Czy można domagać się zapłaty za tuje i nasadzenia

Jeżeli tuje rosną w pasie drogowym, sytuacja jest co do zasady taka sama jak przy ogrodzeniu – brak podstaw do żądania odszkodowania za usunięcie własnych nasadzeń z cudzego gruntu. Inaczej może być tylko wtedy, gdy drzewa lub krzewy rosną na Pani nieruchomości, a zostały zniszczone w trakcie robót poza legalnym zakresem inwestycji albo na skutek nienależytego wykonania prac.

W takim wypadku znaczenie mają dowody: zdjęcia, inwentaryzacja nasadzeń, protokoły z budowy, korespondencja z inwestorem i wykonawcą oraz ewentualna wycena szkody.

Co praktycznie zrobić przed sporem z zarządcą drogi

Ocena praktyczna w opisanej sytuacji

Jeżeli rzeczywiście ogrodzenie i tuje znajdują się na pasie drogowym, to najbardziej prawdopodobny wniosek jest niekorzystny: nie ma realnych podstaw do skutecznego domagania się odszkodowania za koszty ogrodzenia ani za nasadzenia. Dodatkowo występuje ryzyko, że zarządca drogi potraktuje sprawę jako bezprawne zajęcie pasa drogowego.

Szanse na roszczenie pojawiają się dopiero wtedy, gdy po dokładnym sprawdzeniu dokumentów okaże się, że:

• granica działki została błędnie przyjęta,
• ogrodzenie stoi jednak na Pani gruncie,
• roboty przekroczyły zakres inwestycji,
• albo organ lub wykonawca wyrządził dodatkową szkodę w sposób bezprawny.

Jeżeli ma Pani wątpliwości co do przebiegu granicy albo treści decyzji drogowej, warto skonsultować również kwestie z zakresu przeszkód prawnych przy inwestycji budowlanej, bo podobne problemy często wynikają z niezgodności między stanem geodezyjnym a faktycznym.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy właściciel zwykle nie uzyska zapłaty, a kiedy warto dokładniej sprawdzić możliwość roszczeń.

FAQ

Czy za stare ogrodzenie w pasie drogowym należy się zwrot kosztów?

Co do zasady nie. Jeżeli ogrodzenie stoi na pasie drogowym, a nie na Pani działce, sam fakt jego długoletniego istnienia nie tworzy prawa do odszkodowania.

Czy zarządca drogi może nałożyć karę za ogrodzenie w pasie drogowym?

Tak. Zgodnie z art. 40 ust. 12 ustawy o drogach publicznych kara za zajęcie pasa drogowego bez zezwolenia wynosi 10-krotność należnej opłaty.

Czy można powołać się na zasiedzenie fragmentu pasa drogowego?

To bardzo trudne i zależy od statusu prawnego gruntu oraz całego stanu faktycznego. W przypadku gruntów związanych z drogą publiczną taka koncepcja najczęściej napotyka poważne przeszkody.

Czy usunięcie tui też zwykle nie daje prawa do odszkodowania?

Tak, jeżeli tuje rosły w pasie drogowym. Inaczej może być tylko wtedy, gdy rosły na Pani nieruchomości albo zostały zniszczone bezprawnie poza zakresem inwestycji.

Jakie dokumenty warto zdobyć przed rozmową z zarządcą drogi?

Przede wszystkim wypis i wyrys z ewidencji gruntów, mapę z granicami działki, księgę wieczystą oraz decyzję stanowiącą podstawę inwestycji drogowej.

Źródła

• Ustawa z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, w szczególności art. 4 pkt 1, art. 36 ust. 1, art. 39 ust. 1 i 3, art. 40 ust. 1–6 oraz ust. 12.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 172 § 1 i 2, art. 415, art. 417 § 1.
• Ustawa z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, w szczególności art. 12 ust. 4, 4a, 4f i 5.
• Wyrok WSA w Łodzi z 4 października 2017 r., III SA/Łd 703/17.