Jak uregulować kontakty babci z wnuczkami przez sąd

Prawo babci do spotykania się z wnuczkami

Tak, babcia może wystąpić do sądu o formalne uregulowanie kontaktów z wnuczkami. Wynika to wprost z art. 113(6) ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przepisy o kontaktach rodziców z dzieckiem stosuje się odpowiednio do dziadków, rodzeństwa oraz innych osób, jeżeli sprawowały przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem.

Samo prawo do kontaktów zostało opisane w art. 113(1) § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten wyjaśnia, że kontakt obejmuje w szczególności przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, a także porozumiewanie się na odległość, w tym rozmowy telefoniczne i kontakty przy użyciu środków komunikacji elektronicznej.

W praktyce oznacza to, że jeżeli matka dzieci odmawia spotkań, babcia nie jest pozbawiona ochrony prawnej. Może żądać, aby sąd ustalił konkretne zasady kontaktów: dni, godziny, miejsce odbioru dzieci, wakacje, święta, rozmowy telefoniczne lub wideorozmowy.

Stanowisko to jest utrwalone także w orzecznictwie. Nadal aktualna pozostaje uchwała Sądu Najwyższego z 14 czerwca 1988 r., sygn. III CZP 42/88, zgodnie z którą dziadkowie mogą żądać uregulowania osobistych kontaktów z wnukami, jeżeli leży to w interesie dzieci.

Jeżeli chce Pani porównać podobną sytuację, warto zobaczyć materiał: babcia i wnuczka.

Kiedy sąd może uregulować kontakty dziadków z wnukami

Sąd nie przyznaje kontaktów automatycznie tylko dlatego, że wnioskodawcą jest babcia albo dziadek. Najważniejszym kryterium jest dobro dziecka. Wynika to z całego systemu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności z art. 95 § 3, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny, oraz z art. 113(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który traktuje kontakty jako instytucję służącą relacji dziecka z bliskimi.

W sprawach takich jak opisana znaczenie mają przede wszystkim:

• czy wcześniej istniała realna i pozytywna więź z wnuczkami,
• jak często dochodziło do spotkań,
• czy dzieci pamiętają i chcą utrzymywać kontakt,
• czy konflikt między dorosłymi nie zagraża dobru dzieci,
• czy odległość między miejscami zamieszkania pozwala na regularne wykonywanie kontaktów.

To, że rodzice dziecka są w separacji faktycznej albo pozostają w konflikcie, nie odbiera babci prawa do złożenia wniosku. Sąd bada jednak stan faktyczny konkretnej sprawy. Jeżeli jeden z rodziców twierdzi, że kontakty byłyby dla dzieci szkodliwe, powinien to wykazać dowodami, a nie samymi zarzutami.

Do którego sądu złożyć wniosek

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich. Właściwy będzie sąd miejsca zamieszkania dziecka, a gdy brak miejsca zamieszkania – sąd miejsca pobytu dziecka. Tak stanowi art. 569 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Nie składa się więc pozwu do „oddziału”, lecz wniosek do wydziału rodzinnego i nieletnich właściwego sądu rejonowego.

Jeżeli wnuczki mieszkają z matką w innej miejscowości niż Pani, właściwy będzie co do zasady sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania wnuczek, a nie Pani miejsca zamieszkania. Odległość 200 km jest istotna dla sposobu ułożenia kontaktów, ale nie zmienia ogólnej właściwości sądu.

Jak powinien wyglądać wniosek o kontakty

Wniosek powinien spełniać wymagania pisma procesowego z art. 126 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego oraz zawierać oznaczenie rodzaju pisma i dokładnie sformułowane żądanie. W sprawach rodzinnych warto pisać bardzo konkretnie.

We wniosku należy wskazać:

• oznaczenie sądu,
• dane wnioskodawcy, uczestników postępowania i dzieci,
• żądanie uregulowania kontaktów,
• ewentualny wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas sprawy,
• uzasadnienie,
• wnioski dowodowe,
• podpis,
• listę załączników.

Najważniejsze jest precyzyjne opisanie, jak mają wyglądać kontakty. Przykładowo można wnosić o:

• jeden weekend w miesiącu od soboty od godz. 10:00 do niedzieli do godz. 18:00,
• tydzień ferii zimowych w latach parzystych,
• 7 dni wakacji latem,
• naprzemienne święta,
• rozmowę telefoniczną lub wideorozmowę raz w tygodniu o określonej porze.

Przy dużej odległości między miejscowościami sąd często ustala rzadsze, ale dłuższe kontakty, zamiast krótkich spotkań co tydzień. Trzeba więc sformułować żądanie realistycznie.

Wniosek o zabezpieczenie kontaktów

Jeżeli kontakty są całkowicie blokowane już teraz, warto razem z głównym wnioskiem złożyć wniosek o zabezpieczenie. Podstawą jest art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach rodzinnych zabezpieczenie ma szczególne znaczenie, bo postępowanie może trwać kilka miesięcy, a w tym czasie więź dziecka z babcią może osłabnąć.

We wniosku o zabezpieczenie trzeba uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny. W praktyce należy wykazać, że:

• istniała wcześniej relacja z dziećmi,
• kontakty zostały nagle przerwane albo istotnie ograniczone,
• dalszy brak kontaktu może szkodzić dzieciom lub zerwać więź emocjonalną.

Sąd może na czas procesu tymczasowo ustalić kontakty, np. jedną wideorozmowę tygodniowo i jedno spotkanie miesięcznie. Ostateczny model może być później inny.

Jakie dokumenty i dowody dołączyć

Do wniosku warto dołączyć wszystko, co pokaże sądowi, że relacja z wnuczkami była rzeczywista i ważna dla dzieci. Nie chodzi tylko o dokumenty urzędowe.

Najczęściej przydatne są:

• odpisy aktów urodzenia dzieci, które potwierdzają pokrewieństwo,
• wydruki wiadomości lub korespondencji pokazujące utrudnianie kontaktów,
• zdjęcia ze wspólnych spotkań, wyjazdów, uroczystości,
• potwierdzenia wcześniejszych odwiedzin, przejazdów lub pobytów dzieci u babci,
• wnioski o przesłuchanie świadków, np. ojca dzieci albo innych członków rodziny,
• w razie potrzeby nagrania lub wydruki połączeń, jeżeli pokazują regularne kontakty i późniejsze ich zerwanie.

Jeżeli dzieci są małe, bardzo duże znaczenie może mieć wykazanie dotychczasowej regularności kontaktów i emocjonalnego przywiązania. Sąd może też dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, jeżeli uzna to za potrzebne dla oceny relacji i dobra dzieci.

Zobacz również: dziadkowie a kontakty oraz uregulowanie kontaktów z wnukiem.

Opłata od wniosku

Sprawa o uregulowanie kontaktów z dzieckiem toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Od wniosku pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli sytuacja finansowa na to nie pozwala, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą są art. 102 ust. 1 i art. 103 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Jak sąd ustala zakres kontaktów przy dużej odległości

Przy odległości około 200 km sąd zwykle bierze pod uwagę wiek dzieci, ich plan dnia, obowiązki szkolne lub przedszkolne oraz możliwości organizacyjne rodziców i dziadków. Im młodsze dzieci, tym częściej sąd preferuje krótsze kontakty, ale jeśli dojazdy są utrudnione, możliwe są spotkania rzadsze, za to dłuższe.

W praktyce sąd może ustalić przykładowo:

Jeżeli dzieci od dawna Pani nie widziały, sąd może rozważyć model stopniowego odbudowywania więzi: najpierw rozmowy zdalne lub spotkania krótsze, a dopiero później dłuższe pobyty.

Czy sprzeciw matki przekreśla szanse babci

Nie. Sprzeciw matki sam w sobie nie przesądza wyniku sprawy. Rodzic wykonujący pieczę nad dzieckiem nie ma pełnej swobody w odcinaniu dziecka od ważnych relacji rodzinnych, jeżeli nie przemawia za tym dobro dziecka.

Jednocześnie sąd nie będzie chronił kontaktów za wszelką cenę. Jeżeli w konkretnej sprawie istnieją poważne okoliczności, np. przemoc, nadużywanie alkoholu, silne manipulowanie dzieckiem przeciw rodzicom albo destabilizowanie wychowania, sąd może kontakty ograniczyć, określić warunki ich wykonywania, a wyjątkowo nawet ich zakazać. Podstawą dla ograniczenia lub zakazu kontaktów jest art. 113(2) § 1 i art. 113(3) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowane odpowiednio na mocy art. 113(6) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli jednak zarzuty matki sprowadzają się do osobistego konfliktu z Panią, bez wykazania zagrożenia dla dzieci, nie powinny one same w sobie wystarczyć do odmowy kontaktów.

W podobnych sporach rodzinnych przydatny może być też materiał: kontakty dziadków z wnuczką oraz trudna relacja z synową.

Co napisać w uzasadnieniu

W uzasadnieniu najlepiej opisać chronologicznie:

• jak wyglądały wcześniejsze kontakty z wnuczkami,
• jak często dzieci Panią odwiedzały albo jak często Pani przyjeżdżała,
• jakie więzi emocjonalne powstały,
• od kiedy i w jaki sposób kontakty zaczęły być ograniczane,
• jakie próby polubownego porozumienia zostały podjęte,
• dlaczego proponowany przez Panią model kontaktów jest dobry dla dzieci.

Warto unikać rozbudowanych ocen synowej i skupiać się na dzieciach. Dla sądu bardziej przekonujące jest pokazanie dobra wnuczek niż opisywanie rodzinnego konfliktu. Lepiej napisać, że dzieci były przywiązane, tęsknią i miały stały kontakt z babcią, niż koncentrować się na wzajemnych pretensjach dorosłych.

Co dalej po wydaniu postanowienia

Jeżeli sąd ureguluje kontakty, postanowienie staje się wiążące. Gdy rodzic lub inny opiekun nie wykonuje kontaktów, można skorzystać z procedury zagrożenia nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązków wynikających z orzeczenia albo ugody. Podstawą są art. 598(15)–598(22) Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce najpierw składa się wniosek o zagrożenie nakazaniem zapłaty, a jeżeli naruszenia nadal się powtarzają – wniosek o nakazanie zapłaty konkretnej kwoty. Ta procedura dotyczy także kontaktów dziadków z wnukami, jeżeli zostały one prawomocnie ustalone.

FAQ

Czy babcia może sama złożyć wniosek o kontakty z wnuczkami?

Tak. Babcia ma samodzielną legitymację do złożenia wniosku na podstawie art. 113(6) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie musi działać przez ojca dzieci.

Czy zgoda ojca dzieci wystarczy, aby sąd przyznał kontakty babci?

Nie zawsze. Zgoda ojca może pomóc dowodowo, ale sąd i tak samodzielnie ocenia dobro dzieci i cały stan faktyczny.

Czy można żądać także rozmów telefonicznych i wideorozmów?

Tak. Art. 113(1) § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyraźnie obejmuje porozumiewanie się na odległość, w tym środki komunikacji elektronicznej.

Czy odległość 200 km wyklucza regularne kontakty?

Nie. Taka odległość wpływa raczej na model kontaktów. Sąd może ustalić rzadsze, ale dłuższe spotkania oraz kontakty zdalne pomiędzy nimi.

Czy można złożyć wniosek o zabezpieczenie jeszcze przed pierwszą rozprawą?

Tak. Wniosek o zabezpieczenie można zawrzeć już w pierwszym piśmie. Sąd może rozpoznać go szybciej niż samą sprawę główną.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 113(1) § 1 i 2, art. 113(2) § 1, art. 113(3), art. 113(6) ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.)
• art. 126 § 1 i 2, art. 569 § 1, art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i 2, art. 755 § 1, art. 598(15)–598(22) ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.)
• art. 23 pkt 1, art. 102 ust. 1, art. 103 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 959 ze zm.)
• uchwała Sądu Najwyższego z 14 czerwca 1988 r., III CZP 42/88