Postępowanie dyscyplinarne wobec żołnierza – terminy i ponowne wszczęcie

Postępowanie dyscyplinarne wobec żołnierza – kiedy jest skutecznie wszczęte?

W sprawach dyscyplinarnych żołnierzy zawodowych kluczowe znaczenie ma forma działania przełożonego dyscyplinarnego. Zgodnie z art. 380 ust. 1 i 2 ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 248 ze zm.) postępowanie dyscyplinarne wszczyna się niezwłocznie, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przez żołnierza czynu stanowiącego przewinienie dyscyplinarne, a postępowanie wszczyna się z dniem wydania postanowienia o wszczęciu postępowania dyscyplinarnego.

To oznacza, że sama rozmowa z rzecznikiem dyscyplinarnym, ustna informacja od dowódcy albo nieformalna wiedza o sprawie nie przesądzają jeszcze o skutecznym wszczęciu postępowania. Z punktu widzenia przepisów decydujące jest wydanie postanowienia.

W praktyce dla oceny sytuacji trzeba odróżnić dwie rzeczy: czynności wyjaśniające prowadzone przed wszczęciem postępowania oraz właściwe postępowanie dyscyplinarne. To właśnie pomylenie tych etapów najczęściej powoduje wątpliwości co do terminów.

Czynności wyjaśniające przed wszczęciem postępowania

Zgodnie z art. 381 ustawy o obronie Ojczyzny, jeżeli zachodzą wątpliwości co do popełnienia przewinienia dyscyplinarnego, jego kwalifikacji prawnej albo osoby sprawcy, przed wszczęciem postępowania dyscyplinarnego przełożony dyscyplinarny zleca przeprowadzenie czynności wyjaśniających. Rozpoczęcie tych czynności następuje również w drodze postanowienia.

Przepis ten przewiduje też termin ich zakończenia. Czynności wyjaśniające kończy się w terminie do 30 dni od dnia wydania postanowienia, a w szczególnych przypadkach – ze względu na charakter sprawy – mogą być kontynuowane w terminie nie dłuższym niż 60 dni od dnia wydania tego postanowienia.

Jeżeli więc w sprawie minęło ponad 60 dni, trzeba najpierw ustalić, czy rzeczywiście zostało wydane postanowienie o wszczęciu czynności wyjaśniających albo postępowania dyscyplinarnego. Bez tej wiedzy nie da się jednoznacznie ocenić, czy doszło do uchybienia terminowi. W praktyce najważniejsze jest uzyskanie wglądu do akt sprawy lub co najmniej kopii postanowienia.

W przypadku zarzutów dotyczących zachowania nielicującego z godnością i postawą żołnierza warto pamiętać, że kwalifikacja czynu zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego. Inaczej oceniane będą zachowania w służbie, a inaczej poza służbą, choć oba mogą prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej jako przewinienie żołnierza.

Czy brak doręczenia postanowienia oznacza, że sprawy nie ma?

Nie zawsze. Z punktu widzenia prawa kluczowe jest wydanie postanowienia, ale z punktu widzenia obrony żołnierza bardzo istotne jest także to, czy został on prawidłowo poinformowany o swojej sytuacji procesowej i czy mógł korzystać ze swoich uprawnień. Jeżeli żołnierz nie otrzymał żadnego dokumentu, nie był wzywany do złożenia wyjaśnień i nie podejmowano wobec niego formalnych czynności, to powstają poważne wątpliwości, czy postępowanie rzeczywiście zostało uruchomione w sposób prawidłowy.

W takiej sytuacji najbezpieczniej jest wystąpić na piśmie do przełożonego dyscyplinarnego o informację:

• czy zostało wydane postanowienie o wszczęciu czynności wyjaśniających,
• czy zostało wydane postanowienie o wszczęciu postępowania dyscyplinarnego,
• kiedy te postanowienia zostały wydane,
• na jakim etapie znajduje się sprawa.

To praktycznie ważne także dlatego, że terminów nie liczy się od ustnej rozmowy z rzecznikiem, lecz od daty wydania odpowiedniego postanowienia.

Jakie terminy ograniczają możliwość ukarania żołnierza?

Najważniejszy termin materialny wynika z art. 382 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny. Zgodnie z tym przepisem nie można wymierzyć żołnierzowi kary dyscyplinarnej po upływie 1 roku od dnia popełnienia przewinienia dyscyplinarnego.

Ustawa przewiduje jednak sytuacje wpływające na bieg tego terminu. Na podstawie art. 382 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny, jeżeli żołnierz z powodu nieobecności w służbie nie ma możliwości złożenia wyjaśnień, bieg terminu rocznego nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu do dnia stawienia się żołnierza do służby. Dodatkowo zgodnie z art. 382 ust. 3 zawieszenie postępowania dyscyplinarnego wstrzymuje bieg terminu rocznego.

W praktyce oznacza to, że samo przekroczenie 30 lub 60 dni przy czynnościach wyjaśniających nie musi jeszcze automatycznie zamykać sprawy, jeżeli nie upłynął roczny termin do wymierzenia kary i nie zachodzą inne przeszkody. Uchybienia proceduralne mogą jednak mieć znaczenie dla legalności i prawidłowości dalszych czynności.

Kiedy nie wszczyna się postępowania dyscyplinarnego?

Art. 383 ustawy o obronie Ojczyzny stanowi, że postępowania dyscyplinarnego nie wszczyna się, jeżeli:

• czynności wyjaśniające nie potwierdziły popełnienia czynu stanowiącego przewinienie dyscyplinarne,
• upłynęły terminy określone w art. 382 ust. 1 lub ust. 4 tej ustawy,
• postępowanie dyscyplinarne w sprawie tego samego czynu i tego samego żołnierza zostało prawomocnie zakończone albo wszczęte wcześniej postępowanie nadal się toczy.

To właśnie trzeci przypadek odpowiada na pytanie o ponowne wszczęcie sprawy. Jeżeli postępowanie o ten sam czyn wobec tego samego żołnierza zostało już prawomocnie zakończone albo już wcześniej zostało wszczęte i nadal trwa, nie powinno się wszczynać nowego postępowania.

Czy dowódca może wszcząć postępowanie jeszcze raz?

To zależy od tego, co faktycznie wydarzyło się wcześniej.

Jeżeli więc w Pana sprawie nie doszło wcześniej do formalnego wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, dowódca może jeszcze wydać postanowienie o wszczęciu – pod warunkiem, że nie upłynął termin do ukarania z art. 382 ustawy o obronie Ojczyzny. Jeżeli jednak formalne postępowanie już zostało wszczęte albo prawomocnie zakończone, nowa sprawa o ten sam czyn nie powinna być wszczynana.

Czy możliwe jest ukaranie bez pełnego postępowania?

Tak, ale tylko w ściśle określonych warunkach. Zgodnie z art. 384 ustawy o obronie Ojczyzny przełożony dyscyplinarny może wydać orzeczenie bez wszczynania postępowania dyscyplinarnego, jeżeli okoliczności popełnionego czynu i wina żołnierza nie budzą wątpliwości oraz nie zachodzi potrzeba wymierzenia kary dyscyplinarnej surowszej niż kara pieniężna w wysokości 3 stawek dziennych.

Taki tryb jest jednak dopuszczalny wyłącznie po:

• wysłuchaniu żołnierza,
• złożeniu przez niego wyjaśnień na piśmie,
• wyrażeniu przez niego pisemnej zgody na poddanie się karze dyscyplinarnej bez prowadzenia postępowania dyscyplinarnego.

Bez pisemnej zgody żołnierza zastosowanie tego uproszczonego trybu nie powinno nastąpić.

Co warto zrobić w praktyce?

Jeżeli jesteś żołnierzem i masz wątpliwości, czy postępowanie zostało skutecznie wszczęte, najlepiej działać w następującej kolejności:

1. Wystąp na piśmie o informację, czy wydano postanowienie o wszczęciu czynności wyjaśniających albo postępowania dyscyplinarnego.
2. Zażądaj kopii tych dokumentów lub wglądu do akt.
3. Ustal datę czynu, datę wydania postanowień i ewentualne okresy zawieszenia biegu terminów.
4. Sprawdź, czy sprawa dotyczy dokładnie tego samego czynu, czy organ nie opisuje go szerzej lub inaczej niż poprzednio.
5. Przygotuj stanowisko na piśmie, zwłaszcza gdy doszło do uchybień proceduralnych.

W sprawach o odpowiedzialność dyscyplinarną bardzo duże znaczenie ma prawidłowe ustalenie, czy chodzi o ten sam czyn, tę samą podstawę faktyczną i ten sam etap sprawy. Niekiedy organ twierdzi, że wcześniejsze działania były tylko czynnościami wyjaśniającymi, a nie formalnym postępowaniem. To trzeba weryfikować w aktach, a nie wyłącznie na podstawie ustnych informacji.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce ocenia się terminy i dopuszczalność dalszych działań przełożonego dyscyplinarnego.

FAQ

Czy 60 dni zawsze oznacza koniec sprawy?

Nie. Termin 30 lub 60 dni z art. 381 ustawy o obronie Ojczyzny dotyczy czynności wyjaśniających. O możliwości ukarania decyduje przede wszystkim także roczny termin z art. 382 ust. 1 tej ustawy oraz to, czy nie było podstaw do zawieszenia jego biegu.

Czy ustna informacja od rzecznika dyscyplinarnego wystarczy?

Nie przesądza ona o skutecznym wszczęciu postępowania. Zgodnie z art. 380 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny postępowanie wszczyna się z dniem wydania postanowienia o wszczęciu postępowania dyscyplinarnego.

Czy dowódca może wszcząć sprawę ponownie o ten sam czyn?

Nie, jeśli wcześniejsze postępowanie o ten sam czyn wobec tego samego żołnierza zostało prawomocnie zakończone albo już się toczy – art. 383 pkt 3 ustawy o obronie Ojczyzny. Tak, jeżeli wcześniej formalnie nie doszło do wszczęcia postępowania i nadal nie upłynął termin do ukarania.

Czy można ukarać żołnierza bez pełnego postępowania dyscyplinarnego?

Tak, ale tylko w trybie z art. 384 ustawy o obronie Ojczyzny, gdy okoliczności i wina nie budzą wątpliwości, kara nie ma być surowsza niż kara pieniężna do 3 stawek dziennych, a żołnierz po wysłuchaniu złoży pisemne wyjaśnienia i pisemnie zgodzi się na taki tryb.

Co zrobić, jeśli nie dostałem żadnego dokumentu?

Najlepiej złożyć pisemny wniosek o informację o stanie sprawy oraz o kopie postanowień lub wgląd do akt. Bez ustalenia dat i treści dokumentów trudno skutecznie podnosić zarzuty dotyczące terminów albo wadliwego wszczęcia.

Źródła

• art. 380, art. 381, art. 382, art. 383 i art. 384 ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 248 ze zm.)
• Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP)