Żołnierz pozbawiony władzy rodzicielskiej a dodatki i świadczenia

Pozbawienie władzy rodzicielskiej a status dziecka żołnierza

W praktyce często używa się określenia „pozbawienie praw rodzicielskich”, ale prawidłowe pojęcie ustawowe to pozbawienie władzy rodzicielskiej. Zgodnie z art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowywania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw.

Na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy pozbawia rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbuje obowiązki względem dziecka. Pozbawienie może dotyczyć jednego rodzica.

Takie orzeczenie nie oznacza jednak, że rodzic przestaje być rodzicem w sensie prawnym. Dziecko nadal pochodzi od tego rodzica, a obowiązek alimentacyjny trwa nadal na podstawie art. 128, art. 133 § 1 oraz art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej nadal może być zobowiązany do płacenia alimentów, a dziecko zachowuje prawa wynikające z pokrewieństwa, w tym prawo dziedziczenia po rodzicu na zasadach określonych w art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Kontakty z dzieckiem również nie zależą wyłącznie od władzy rodzicielskiej. Art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Ograniczenia albo zakaz kontaktów mogą wynikać z odrębnego orzeczenia sądu opiekuńczego, na przykład na podstawie art. 1132 albo art. 1133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dodatki do uposażenia żołnierza zawodowego

Od 23 kwietnia 2022 r. podstawową ustawą regulującą służbę żołnierzy zawodowych jest ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Ustawa o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, na której często opierały się starsze opracowania, została uchylona.

Zgodnie z art. 439 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny uposażenie żołnierza zawodowego obejmuje uposażenie zasadnicze oraz dodatki do uposażenia. W praktyce dodatki te są związane przede wszystkim z pełnioną służbą, stażem, funkcją, stanowiskiem, szczególnymi warunkami służby albo kwalifikacjami. Nie są to świadczenia rodzinne wypłacane na dzieci.

Oznacza to, że sam fakt posiadania dzieci, a tym bardziej samo pozbawienie albo niepozbawienie władzy rodzicielskiej, nie przesądza o prawie do dodatków służbowych. Dziecko nie ma też własnego roszczenia o wypłatę części dodatku do uposażenia żołnierza. Jeżeli żołnierz nie płaci alimentów, właściwym narzędziem jest dochodzenie alimentów albo egzekucja alimentacyjna, a nie żądanie wypłaty dodatków bezpośrednio na rzecz dziecka.

Gratyfikacja urlopowa a dziecko pozostające na utrzymaniu żołnierza

Inaczej należy ocenić gratyfikację urlopową. Jest to świadczenie żołnierza zawodowego, którego wysokość może zależeć od liczby osób uwzględnianych przy jej obliczaniu. Zgodnie z art. 449 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny żołnierzowi zawodowemu przysługuje raz w roku gratyfikacja urlopowa. Przy ustalaniu jej wysokości uwzględnia się, zgodnie z art. 449 ust. 2 tej ustawy, również małżonka oraz dzieci pozostające na utrzymaniu żołnierza zawodowego.

Najważniejsze jest więc nie to, czy żołnierz ma władzę rodzicielską, lecz to, czy dziecko pozostaje na jego utrzymaniu. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie wyklucza utrzymywania dziecka, ponieważ obowiązek alimentacyjny nadal trwa. Jeżeli żołnierz regularnie płaci alimenty i faktycznie uczestniczy w kosztach utrzymania dziecka, może twierdzić, że dziecko pozostaje na jego utrzymaniu w rozumieniu przepisów o gratyfikacji. Jeżeli natomiast nie płaci alimentów, nie utrzymuje dziecka i nie ponosi jego kosztów, uwzględnianie dziecka przy gratyfikacji może być kwestionowane.

Gratyfikacja urlopowa jest jednak wypłacana żołnierzowi, nie dziecku ani drugiemu rodzicowi. Matka dzieci nie może więc co do zasady żądać od jednostki wojskowej, aby część gratyfikacji wypłacono bezpośrednio dzieciom. Może natomiast wykorzystać informację o pobranych świadczeniach w sprawie alimentacyjnej, w egzekucji alimentów albo w zawiadomieniu do organu wypłacającego świadczenie, jeżeli podejrzewa złożenie nieprawdziwego oświadczenia.

Świadczenie mieszkaniowe, lokal i odprawa mieszkaniowa

Sprawy mieszkaniowe żołnierzy zawodowych reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy żołnierzowi zawodowemu przysługuje prawo do zakwaterowania na czas pełnienia służby.

Prawo do zakwaterowania może być realizowane w różnych formach, między innymi przez przydział kwatery albo innego lokalu mieszkalnego, zakwaterowanie internatowe, świadczenie mieszkaniowe albo odprawę mieszkaniową, zależnie od sytuacji żołnierza i przesłanek przewidzianych w ustawie. Świadczenie mieszkaniowe jest związane przede wszystkim z miejscem pełnienia służby i brakiem korzystania z określonych form zakwaterowania, a nie z samym faktem posiadania dzieci.

Dzieci mogą mieć znaczenie przy ustalaniu uprawnień mieszkaniowych wtedy, gdy przepisy nakazują uwzględnić członków rodziny żołnierza albo liczbę norm powierzchni mieszkalnej. W praktyce szczególne znaczenie ma to, czy dziecko jest członkiem rodziny w rozumieniu ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP, czy pozostaje na utrzymaniu żołnierza oraz czy faktycznie z nim zamieszkuje albo ma zamieszkiwać w lokalu. Samo pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest samodzielną przesłanką wyłączającą dziecko, ale brak utrzymywania dziecka albo brak wspólnego zamieszkiwania może mieć decydujące znaczenie.

Odprawa mieszkaniowa, o której mowa w art. 47 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP, jest świadczeniem przysługującym żołnierzowi w sytuacjach określonych w tej ustawie. Nie jest to świadczenie alimentacyjne ani świadczenie rodzinne należne bezpośrednio dzieciom. Jeżeli przy obliczaniu odprawy uwzględnia się członków rodziny, organ powinien badać warunki ustawowe, w szczególności status dziecka jako członka rodziny i pozostawanie na utrzymaniu.

Co może zrobić drugi rodzic, jeżeli żołnierz pobiera świadczenia na dzieci?

Jeżeli drugi rodzic uważa, że żołnierz bezpodstawnie wykazuje dzieci jako pozostające na utrzymaniu albo jako członków rodziny, powinien w pierwszej kolejności ustalić, o jakie świadczenie chodzi. Inne zasady dotyczą dodatków do uposażenia, inne gratyfikacji urlopowej, a jeszcze inne świadczeń mieszkaniowych.

W praktyce można rozważyć następujące działania:

• złożenie do jednostki wojskowej lub właściwego organu wypłacającego świadczenie pisemnej informacji, że żołnierz został pozbawiony władzy rodzicielskiej oraz wskazanie, czy płaci alimenty i czy dzieci z nim zamieszkują;
• zawiadomienie Agencji Mienia Wojskowego, jeżeli sprawa dotyczy świadczenia mieszkaniowego, lokalu albo odprawy mieszkaniowej;
• wykorzystanie informacji o dochodach i świadczeniach żołnierza w sprawie o alimenty, podwyższenie alimentów albo w egzekucji alimentacyjnej;
• złożenie wniosku do komornika o zajęcie wierzytelności albo uposażenia, jeżeli istnieje tytuł wykonawczy obejmujący alimenty.

Należy jednak odróżnić dwie kwestie. Po pierwsze, organ wojskowy może badać, czy żołnierz złożył prawdziwe oświadczenie. Po drugie, nawet jeśli świadczenie zostało wypłacone z uwzględnieniem dzieci, nie oznacza to automatycznie, że matka albo dzieci mogą żądać bezpośredniej wypłaty tej kwoty od wojska. Roszczenia dzieci wobec ojca są realizowane przede wszystkim przez alimenty.

Tabela: czy dzieci wpływają na świadczenia żołnierza?

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, dlaczego w podobnych sprawach decydujące znaczenie ma nie samo orzeczenie o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, ale faktyczne utrzymywanie dzieci i warunki konkretnego świadczenia.

FAQ

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej odbiera żołnierzowi prawo do uwzględniania dzieci przy świadczeniach?

Nie zawsze. Pozbawienie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie oznacza, że dziecko przestaje być dzieckiem żołnierza. Decydują warunki konkretnego świadczenia, zwłaszcza wymóg pozostawania dziecka na utrzymaniu albo wspólnego zamieszkiwania.

Czy dzieci mogą dostać bezpośrednio część gratyfikacji urlopowej żołnierza?

Co do zasady nie. Gratyfikacja urlopowa przewidziana w art. 449 ustawy o obronie Ojczyzny jest świadczeniem wypłacanym żołnierzowi. Jeżeli żołnierz nie przekazuje środków na dzieci, należy dochodzić alimentów albo prowadzić egzekucję alimentacyjną.

Czy płacenie alimentów oznacza, że dziecko pozostaje na utrzymaniu żołnierza?

Może za tym przemawiać, ale ocena zależy od konkretnej sytuacji. Znaczenie ma wysokość alimentów, regularność płatności, realny udział żołnierza w kosztach utrzymania dziecka oraz dokumenty potwierdzające te okoliczności.

Czy matka może zawiadomić wojsko, że ojciec podaje nieprawdziwe dane o dzieciach?

Tak. Może złożyć pisemną informację do jednostki wojskowej albo, w sprawach mieszkaniowych, do właściwego organu Agencji Mienia Wojskowego. Warto dołączyć odpis orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, wyrok alimentacyjny, potwierdzenia zaległości albo dokumenty dotyczące miejsca zamieszkania dzieci.

Czy dodatki służbowe żołnierza można przejąć na rzecz dzieci?

Nie jako odrębne świadczenie dla dzieci. Dodatki do uposażenia są składnikiem należności żołnierza. Jeżeli istnieje tytuł wykonawczy na alimenty, komornik może prowadzić egzekucję z uposażenia i innych dopuszczalnych składników należności żołnierza zgodnie z przepisami o egzekucji.

Podsumowanie

W sprawach żołnierzy zawodowych trzeba każdorazowo ustalić, o jakie świadczenie chodzi. Dodatki do uposażenia wynikają z przebiegu służby i nie należą się dzieciom. Gratyfikacja urlopowa może uwzględniać dzieci, ale tylko wtedy, gdy spełniony jest warunek pozostawania na utrzymaniu żołnierza. Świadczenia mieszkaniowe i odprawa mieszkaniowa są wypłacane żołnierzowi, a dzieci mają znaczenie tylko w granicach wyraźnie przewidzianych przez ustawę o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP.

Jeżeli chodzi o szerszą sytuację zawodową i uprawnienia wojskowe, warto pamiętać, że status prawny osoby pełniącej służbę jako żołnierz wpływa nie tylko na świadczenia bieżące, lecz także na późniejsze uprawnienia emerytalne i rozliczenie służby.

Źródła

• art. 95 § 1, art. 111 § 1, art. 113 § 1, art. 1132, art. 1133, art. 128, art. 133 § 1 i art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 439 ust. 1 i 2 oraz art. 449 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny
• art. 21 ust. 1 i art. 47 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej