Służba zastępcza a powołanie do wojska

Dlaczego dawny artykuł wymaga aktualizacji?

Artykuł w pierwotnym brzmieniu opierał się na ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony oraz na ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej. Obie te ustawy zostały uchylone z dniem 23 kwietnia 2022 r. Obecnie podstawowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny.

To ważna zmiana, bo w aktualnym stanie prawnym nie wystarczy przepisać dawnych wniosków dotyczących służby przygotowawczej, ćwiczeń wojskowych i terytorialnej służby wojskowej. Zmieniła się terminologia, struktura służby wojskowej oraz organy prowadzące sprawy ewidencyjno-rekrutacyjne. Dawne WKU zostały zastąpione przez wojskowe centra rekrutacji.

W praktyce oznacza to, że pytanie o osobę po służbie zastępczej trzeba dziś rozbić na kilka zagadnień: czy chodzi o dobrowolne zgłoszenie do wojska, powołanie na ćwiczenia wojskowe, terytorialną służbę wojskową, czy o status osoby aktualnie przeznaczonej do służby zastępczej.

Służba przygotowawcza a obecna dobrowolna zasadnicza służba wojskowa

W obecnym stanie prawnym pojęcie służby przygotowawczej z dawnej ustawy nie ma już takiego znaczenia jak przed wejściem w życie ustawy o obronie Ojczyzny. Aktualnie istotna jest przede wszystkim dobrowolna zasadnicza służba wojskowa, która trwa do 12 miesięcy. W jej ramach odbywa się szkolenie podstawowe w wymiarze do 28 dni, zakończone przysięgą wojskową, oraz szkolenie specjalistyczne połączone z wykonywaniem obowiązków na stanowisku służbowym.

Do służby wojskowej może być powołana osoba, która spełnia ogólne warunki ustawowe, w szczególności posiada obywatelstwo polskie, nieposzlakowaną opinię, zdolność fizyczną i psychiczną do służby wojskowej, ukończone 18 lat, nie była karana za przestępstwo umyślne oraz ma wymagane wykształcenie. Jednym z warunków jest także to, aby osoba nie była przeznaczona do służby zastępczej.

Jeżeli więc ktoś jest aktualnie przeznaczony do służby zastępczej albo złożył wniosek o takie przeznaczenie i sprawa nie została jeszcze ostatecznie rozstrzygnięta, nie powinien zostać powołany do służby wojskowej. Jeżeli natomiast dana osoba odbyła służbę zastępczą wiele lat temu, sprawa wymaga sprawdzenia jej aktualnego statusu w ewidencji wojskowej, bo przepisy rozróżniają osobę przeznaczoną do służby zastępczej od osoby, która tę służbę już odbyła.

Zobacz również: emerytura wojskowa – kiedy powrót do wojska może mieć znaczenie dla dalszych uprawnień.

Na czym polega obecnie służba zastępcza?

Służba zastępcza jest uregulowana w dziale XIX ustawy o obronie Ojczyzny. Polega ona na wykonywaniu prac m.in. na rzecz ochrony środowiska, ochrony przeciwpożarowej, ochrony zdrowia, pomocy społecznej, opieki nad osobami z niepełnosprawnościami albo bezdomnymi, administracji publicznej i wymiaru sprawiedliwości. Może też polegać na pełnieniu służby w formacjach uzbrojonych niewchodzących w skład Sił Zbrojnych.

Pełnienie służby zastępczej jest równoznaczne ze spełnianiem obowiązku zasadniczej służby wojskowej przez osoby podlegające jej odbyciu. Służbę zastępczą można pełnić wyłącznie w okresie trwania obowiązku pełnienia zasadniczej służby wojskowej.

Czas trwania służby zastępczej zależy od jej rodzaju. W podmiotach wynosi 9 miesięcy dla absolwentów szkół wyższych i 18 miesięcy dla pozostałych osób. W formacjach uzbrojonych trwa 12 miesięcy.

Czy osoba po służbie zastępczej może zostać powołana na ćwiczenia wojskowe?

W tym zakresie przepisy są wyraźne. Pełnienie służby przez żołnierzy pasywnej rezerwy polega na odbywaniu ćwiczeń wojskowych, ale ustawa przewiduje grupy osób, których na takie ćwiczenia się nie powołuje. Wśród nich są osoby, które zostały przeznaczone do odbycia służby zastępczej lub odbyły tę służbę.

Oznacza to, że osoba, która odbyła służbę zastępczą, co do zasady nie powinna być powołana na ćwiczenia wojskowe żołnierzy pasywnej rezerwy. Jeżeli otrzyma wezwanie albo kartę powołania, powinna niezwłocznie wyjaśnić sprawę z właściwym wojskowym centrum rekrutacji i powołać się na art. 248 ust. 5 pkt 5 ustawy o obronie Ojczyzny.

Ćwiczenia wojskowe mogą być jednodniowe, krótkotrwałe, długotrwałe albo rotacyjne. Sam rodzaj ćwiczeń nie zmienia jednak ustawowego wyłączenia dotyczącego osób, które zostały przeznaczone do służby zastępczej lub już ją odbyły.

Zobacz również: niezgłoszenie się do odbycia czynnej służby wojskowej – jakie mogą być skutki zignorowania wezwania.

Służba zastępcza a terytorialna służba wojskowa

Terytorialna służba wojskowa jest służbą ochotniczą. Zgodnie z ustawą mogą ją pełnić, na swój wniosek, osoby posiadające uregulowany stosunek do służby wojskowej oraz inne osoby niepodlegające obowiązkowi odbycia zasadniczej służby wojskowej. Stosunek służbowy terytorialnej służby wojskowej powstaje w drodze powołania na podstawie dobrowolnego zgłoszenia.

Dawny art. 98k ustawy o powszechnym obowiązku obrony, który był podstawą wykluczenia osoby przeznaczonej do służby zastępczej z terytorialnej służby wojskowej, nie obowiązuje. Z tego powodu ostrożnie należy podchodzić także do starszego orzecznictwa, w tym do wyroku WSA w Warszawie z 28 marca 2019 r., sygn. II SA/Wa 1580/18. Wyrok ten był ważny dla poprzedniego stanu prawnego, ale nie może automatycznie rozstrzygać spraw ocenianych według ustawy o obronie Ojczyzny.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba po służbie zastępczej zostanie przyjęta do WOT. W praktyce wojskowe centrum rekrutacji sprawdzi aktualny status w ewidencji, zdolność do służby, karalność, kwalifikacje, potrzeby Sił Zbrojnych oraz to, czy kandydat nie jest obecnie przeznaczony do służby zastępczej. Dlatego przy dobrowolnym zgłoszeniu do WOT kluczowe znaczenie ma indywidualna decyzja organu wojskowego.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania albo karty powołania?

Przede wszystkim trzeba ustalić, jakiego rodzaju czynności dotyczy pismo. Inaczej ocenia się zwykłe wezwanie do stawienia się w WCR w celu aktualizacji ewidencji, inaczej kwalifikację wojskową, inaczej wezwanie na ćwiczenia wojskowe, a jeszcze inaczej powołanie do konkretnego rodzaju służby.

Jeżeli pismo dotyczy ćwiczeń wojskowych, osoba po służbie zastępczej powinna powołać się na ustawowe wyłączenie z art. 248 ust. 5 pkt 5 ustawy o obronie Ojczyzny. Jeżeli sprawa dotyczy dobrowolnego zgłoszenia do służby, trzeba liczyć się z oceną warunków rekrutacyjnych z art. 83 ustawy oraz z potrzebami Sił Zbrojnych.

Warto zachować kopie dokumentów potwierdzających odbycie służby zastępczej, w tym decyzję, skierowanie, zaświadczenie o odbyciu służby lub inne dokumenty z dawnych organów wojskowych albo administracyjnych. Jeżeli dokumentów brakuje, można wystąpić o potwierdzenie danych z ewidencji wojskowej.

Podsumowanie

Po wejściu w życie ustawy o obronie Ojczyzny nieaktualne jest proste odwoływanie się do dawnej służby przygotowawczej i przepisów ustawy z 1967 r. Obecnie zasadnicze znaczenie ma to, czy dana osoba jest obecnie przeznaczona do służby zastępczej, czy jedynie odbyła ją w przeszłości, oraz jakiego rodzaju powołanie albo wezwanie otrzymała.

Najbardziej jednoznaczna zasada dotyczy ćwiczeń wojskowych: osób, które zostały przeznaczone do odbycia służby zastępczej lub odbyły tę służbę, nie powołuje się na ćwiczenia wojskowe żołnierzy pasywnej rezerwy. W przypadku dobrowolnej służby, w tym WOT, sprawa wymaga indywidualnej oceny przez WCR.

Jeżeli sprawa dotyczy stażu, uprawnień lub dalszej kariery, przydatne może być także omówienie zasad, według których liczona jest służba wojskowa i jej wpływ na inne uprawnienia.

FAQ

Czy służba przygotowawcza nadal istnieje?

Nie w takim kształcie, w jakim opisywały ją dawne przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony. Obecnie trzeba analizować przede wszystkim przepisy ustawy o obronie Ojczyzny, w tym dobrowolną zasadniczą służbę wojskową, aktywną rezerwę, pasywną rezerwę i terytorialną służbę wojskową.

Czy po odbyciu służby zastępczej można dostać wezwanie do WCR?

Tak, samo wezwanie do WCR może dotyczyć ewidencji, wyjaśnienia danych albo innych czynności administracyjnych. Nie każde wezwanie oznacza powołanie do służby. Jeżeli jednak pismo dotyczy ćwiczeń wojskowych, osoba po służbie zastępczej powinna powołać się na ustawowe wyłączenie.

Czy osoba po służbie zastępczej może zostać powołana na ćwiczenia wojskowe?

Co do zasady nie. Art. 248 ust. 5 pkt 5 ustawy o obronie Ojczyzny wskazuje, że na ćwiczenia wojskowe żołnierzy pasywnej rezerwy nie powołuje się osób, które zostały przeznaczone do odbycia służby zastępczej lub odbyły tę służbę.

Czy wcześniejsza służba zastępcza wyklucza WOT?

Nie należy już automatycznie stosować dawnego zakazu z uchylonej ustawy. Terytorialna służba wojskowa jest dobrowolna, ale kandydat musi spełniać ogólne warunki powołania do służby wojskowej. Ostateczna ocena należy do właściwych organów wojskowych.

Jakie dokumenty warto przygotować?

Najlepiej zgromadzić decyzję o przeznaczeniu do służby zastępczej, dokument potwierdzający jej odbycie, korespondencję z dawnym WKU lub obecnym WCR oraz aktualne wezwanie albo kartę powołania. Bez tych dokumentów trudno ocenić, czy organ prawidłowo zakwalifikował sprawę.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 83, art. 143, art. 170-173, art. 248-249 oraz art. 559-599 – tekst aktu w ELI.
• Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej – akt uchylony z dniem 23 kwietnia 2022 r. – informacja w ELI.
• Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej – akt uchylony z dniem 23 kwietnia 2022 r. – informacja w ELI.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 28 marca 2019 r., sygn. II SA/Wa 1580/18 – orzeczenie dotyczące poprzedniego stanu prawnego.