Dochód z działalności gospodarczej na emeryturze a rozliczenie z ZUS

W opisanej sytuacji kluczowe jest odróżnienie dochodu podatkowego od przychodu uwzględnianego przez ZUS. To nie są te same pojęcia. Dla celów zmniejszenia albo zawieszenia emerytury lub renty ustawa emerytalna posługuje się własnymi zasadami.

Jaki przychód z działalności gospodarczej liczy ZUS?

Podstawą jest art. 104 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Z przepisów tych wynika, że prawo do emerytury lub renty może ulec zawieszeniu albo świadczenie może zostać zmniejszone w razie osiągania przychodu z działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.

W przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność art. 104 ust. 1a tej ustawy stanowi wprost, że za przychód przyjmuje się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych.

To oznacza, że przy jednoosobowej działalności gospodarczej ZUS co do zasady nie porównuje limitów z rzeczywistym wynikiem firmy z KPiR, podatku liniowego czy ryczałtu. Dla rozliczenia świadczenia znaczenie ma kwota stanowiąca podstawę składek społecznych, a nie faktyczny zarobek przedsiębiorcy.

Kiedy działalność gospodarcza wpływa na emeryturę?

Nie każdy emeryt musi pilnować progów dorabiania. Zasady zależą od rodzaju świadczenia.

Z art. 103 ust. 2 i art. 104 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że limity dorabiania dotyczą przede wszystkim osób pobierających wcześniejsze emerytury oraz renty. Natomiast emeryt, który osiągnął powszechny wiek emerytalny, zasadniczo może prowadzić działalność bez stosowania progów przychodu. W praktyce warto jednak sprawdzić rodzaj świadczenia i datę jego przyznania, bo szczegóły mogą zależeć od konkretnego stanu faktycznego.

Jeżeli interesuje Cię sytuacja osoby, która osiągnęła już wiek emerytalny, zobacz także materiał: jak praca emeryta zwiększa świadczenie.

Jakie rodzaje aktywności ZUS zalicza do przychodu wpływającego na świadczenie?

Katalog takich aktywności wynika głównie z art. 104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 6 ust. 1, art. 8 ust. 6 oraz art. 18 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Chodzi przede wszystkim o:

• zatrudnienie na podstawie stosunku pracy,
• umowę zlecenia albo inną umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu,
• prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej,
• współpracę przy prowadzeniu działalności, jeżeli ustawa wiąże z tym obowiązek ubezpieczeń społecznych,
• inne tytuły rodzące obowiązek ubezpieczeń społecznych wskazane w ustawie systemowej.

Do przychodu uwzględnianego przez ZUS zalicza się też niektóre świadczenia związane z niezdolnością do pracy, w szczególności zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, zasiłek macierzyński czy wynagrodzenie za czas choroby, jeśli w danym przypadku przepisy każą uwzględniać je przy rozliczeniu świadczenia.

Czy ZUS bierze pod uwagę dochód z KPiR?

Nie jako podstawową kategorię do rozliczenia limitów dorabiania. W sprawach emerytalno-rentowych przy działalności gospodarczej ZUS opiera się na podstawie wymiaru składek społecznych, a nie na dochodzie ustalanym według przepisów podatkowych. Wynika to z art. 104 ust. 1a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Dlatego samo pytanie, jaki dochód wyszedł w księdze przychodów i rozchodów, zwykle nie rozstrzyga sprawy. ZUS patrzy na to, jaka kwota była dla danego okresu podstawą składek społecznych albo jaka podstawa powinna być przyjęta zgodnie z przepisami systemowymi.

To samo rozróżnienie ma znaczenie przy innych źródłach zarobkowania. Przy szerszym omawianiu katalogu przychodów warto zobaczyć także: przychody emeryta wpływające na świadczenie.

Jak ustalane są limity zmniejszenia i zawieszenia świadczenia?

Na podstawie art. 104 ust. 7 i ust. 8 ustawy o emeryturach i rentach z FUS świadczenie może zostać:

• zmniejszone – gdy przychód przekracza 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, ale nie przekracza 130% tego wynagrodzenia,
• zawieszone – gdy przychód przekracza 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

Kwoty te zmieniają się co kwartał, dlatego zawsze trzeba sprawdzić aktualny komunikat Prezesa ZUS publikowany na podstawie art. 104 ust. 10 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie należy opierać się na dawnych wartościach z poprzednich lat.

Samo zmniejszenie też ma ustawowy limit. Maksymalną kwotę zmniejszenia ZUS ustala według art. 106 ust. 3 tej samej ustawy, a kwota ta podlega waloryzacji.

Czy okres zwolnienia lekarskiego coś zmienia?

Może mieć znaczenie, ale zależy od tego, jakie świadczenie było wypłacane i z jakiego tytułu. Jeżeli w czasie choroby wypłacano np. zasiłek chorobowy, ten element może podlegać uwzględnieniu przy rozliczeniu świadczenia. Trzeba więc oddzielnie przeanalizować:

• przychód z prowadzonej działalności gospodarczej rozumiany jako podstawa składek społecznych,
• ewentualne przychody z etatu lub zlecenia,
• świadczenia chorobowe wypłacone w danym roku.

W praktyce nie wystarczy więc odpowiedź, że przedsiębiorca był na L4. Istotne jest, czy działalność była formalnie prowadzona, jaka była podstawa składek, czy były inne tytuły do ubezpieczeń i jakie świadczenia wypłacono.

Roczne rozliczenie z ZUS – o czym trzeba pamiętać?

Obowiązek zawiadamiania ZUS o osiąganiu przychodu wynika z art. 127 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. ZUS może rozliczać świadczenie miesięcznie albo rocznie, zależnie od danych o przychodach i sytuacji świadczeniobiorcy.

W praktyce warto przygotować:

• zaświadczenia o przychodach z pracy lub zlecenia,
• dane dotyczące podstawy wymiaru składek z działalności,
• informacje o okresach pobierania zasiłków i innych świadczeń,
• decyzje ZUS dotyczące emerytury lub renty.

Jeżeli ZUS uzna, że świadczenie było wypłacane w zawyżonej wysokości, może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Podstawę stanowią art. 138 ust. 1 i ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Od takiej decyzji można odwołać się do sądu na zasadach określonych w art. 477(9) § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Czy przy działalności gospodarczej liczy się dochód czy przychód?

Dla rozliczenia z ZUS co do zasady liczy się przychód odpowiadający podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, a nie dochód podatkowy z firmy.

Czy emeryt po 60. lub 65. roku życia zawsze może prowadzić firmę bez ograniczeń?

Najczęściej tak, jeżeli pobiera emeryturę po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego. Trzeba jednak sprawdzić, jaki to dokładnie rodzaj świadczenia i czy nie zachodzi szczególny wyjątek.

Czy zasiłek chorobowy może mieć znaczenie przy rozliczeniu emerytury?

Tak. W zależności od sytuacji ZUS uwzględnia także określone świadczenia chorobowe przy ocenie, czy świadczenie emerytalne lub rentowe powinno być zmniejszone albo zawieszone.

Czy ZUS może żądać zwrotu pieniędzy po rocznym rozliczeniu?

Tak, jeśli uzna, że emeryt lub rencista pobrał świadczenie nienależnie albo w zbyt wysokiej kwocie. Wtedy wydaje decyzję, od której można się odwołać.

Źródła

• art. 103 ust. 2, art. 104 ust. 1, ust. 1a, ust. 7, ust. 8, ust. 10 pkt 1, art. 106 ust. 3, art. 127 ust. 1, art. 138 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
• art. 6 ust. 1, art. 8 ust. 6, art. 18 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 477(9) § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• aktualne komunikaty Prezesa ZUS w sprawie kwot przychodu odpowiadających 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia