Odrzucenie spadku przez rodzica a dziedziczenie przez małoletnie dziecko

Z opisanego stanu faktycznego wynika, że ojciec Pani męża pozostawił długi, a Pani mąż odrzucił po nim spadek. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że na skutek art. 1020 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W jego miejsce do dziedziczenia wchodzi więc jego zstępny, czyli Państwa małoletnie dziecko.

Samo to, że brat i siostra Pani męża przyjęli spadek, nie wyłącza wejścia dziecka do dziedziczenia po odrzuceniu spadku przez jego rodzica. Każdy udział spadkowy ocenia się odrębnie według zasad dziedziczenia ustawowego z art. 931 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego oraz skutku odrzucenia spadku z art. 1020 Kodeksu cywilnego.

Kiedy dziecko wchodzi do spadku po odrzuceniu go przez rodzica?

Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu albo testament nie zmienia tej sytuacji, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy i jego małżonek. Jeżeli jedno z dzieci spadkodawcy nie dziedziczy, bo odrzuciło spadek, to jego udział przypada jego zstępnym według art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 1020 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że po skutecznym odrzuceniu spadku przez Pani męża jego małoletnie dziecko staje się powołane do spadku po dziadku. Od tego momentu trzeba pilnować terminu do złożenia oświadczenia w imieniu dziecka. Przy dalszym dziedziczeniu w rodzinie warto sprawdzić również kiedy po odrzuceniu spadku po wujku trzeba działać w imieniu małoletnich dzieci.

Jaki jest termin na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego?

Termin wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

W przypadku małoletniego ten termin liczy się z uwzględnieniem wiedzy jego przedstawiciela ustawowego o tym, że dziecko zostało powołane do spadku. Najczęściej będzie to dzień, w którym rodzic dowiedział się o własnym skutecznym odrzuceniu spadku albo dzień złożenia tego oświadczenia, jeżeli już wtedy wiadomo, że w jego miejsce wchodzi dziecko. Konkretna data może jednak zależeć od okoliczności sprawy i sposobu udokumentowania tej wiedzy.

Jeżeli oświadczenie nie zostanie złożone w terminie, zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza, ale nie jest tym samym co odrzucenie spadku.

Czy potrzebna jest zgoda sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka?

Tak, co do zasady tak. Zgodnie z art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego jest właśnie taką czynnością.

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. We wniosku należy opisać sytuację, wskazać, że spadek jest zadłużony albo istnieje wysokie ryzyko zadłużenia, i wykazać, że odrzucenie spadku leży w interesie dziecka.

Do wniosku warto dołączyć w szczególności:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpis aktu urodzenia dziecka,
• dokument potwierdzający odrzucenie spadku przez rodzica,
• dokumenty wskazujące na długi spadkowe, np. wezwania do zapłaty, pisma od wierzycieli, informacje o egzekucji.

Opłata sądowa od wniosku o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu wynosi obecnie 100 zł na podstawie art. 23 pkt 3 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Co z terminem 6 miesięcy, gdy trzeba najpierw iść do sądu rodzinnego?

Przez lata problem ten był rozwiązywany głównie przez orzecznictwo. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 listopada 2013 r., sygn. akt I CSK 329/13, przyjął, że złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego powoduje zawieszenie biegu terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego na czas trwania tego postępowania.

Obecnie stanowisko to znajduje dodatkowe oparcie w przepisach proceduralnych dotyczących oświadczeń spadkowych składanych w imieniu małoletnich, ale w praktyce nadal najbezpieczniej jest złożyć wniosek do sądu opiekuńczego jak najszybciej i po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia niezwłocznie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku.

Po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego rodzic składa oświadczenie w imieniu dziecka przed sądem albo notariuszem. Podstawę dla złożenia oświadczenia stanowi art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone przed sądem lub przed notariuszem.

Jak wygląda procedura krok po kroku?

Czy przyjęcie spadku przez innych spadkobierców coś zmienia?

Nie w tym sensie, że nie zwalnia to Państwa z działania. To, że siostra i brat Pani męża przyjęli spadek, oznacza jedynie, że odpowiadają za własne udziały spadkowe według zasad wynikających z art. 1031 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Nie powoduje to automatycznie, że udział przypadający po odrzucającym synu przestaje przechodzić na jego dziecko.

Inaczej mówiąc: jeżeli Pani mąż odrzucił spadek, to jego udział nie przechodzi na rodzeństwo, lecz co do zasady na jego zstępnych. Dlatego właśnie trzeba osobno zająć się sytuacją małoletniego.

Co jeśli termin już minął?

Jeżeli termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego rzeczywiście upłynął i nie da się wykazać, że został zachowany albo że jego bieg był zawieszony na czas postępowania przed sądem opiekuńczym, dziecko co do zasady przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

To rozwiązanie jest bezpieczniejsze niż dawne proste przyjęcie spadku, ale nadal może rodzić praktyczne problemy, np. konieczność ustalania stanu czynnego spadku i reagowania na działania wierzycieli. W takich sprawach trzeba dokładnie ocenić daty, dokumenty i ewentualne podstawy do dalszych działań procesowych.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty pokazujące, jak te zasady działają w praktyce.

FAQ

Czy dziecko dziedziczy automatycznie po odrzuceniu spadku przez ojca?

Tak, co do zasady tak. Wynika to z art. 1020 Kodeksu cywilnego oraz z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. Dziecko wchodzi do spadku w miejsce rodzica, który został potraktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Czy można odrzucić spadek w imieniu dziecka bez sądu?

W typowej sytuacji nie. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka, więc wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Gdzie składa się oświadczenie o odrzuceniu spadku po uzyskaniu zgody sądu?

Przed sądem albo przed notariuszem, zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego.

Co jeśli nie uda się odrzucić spadku w terminie?

Wtedy małoletni co do zasady przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości aktywów spadku.

Czy wystarczy sam akt zgonu i akt urodzenia dziecka?

Zwykle nie. Warto dołączyć także dowód odrzucenia spadku przez rodzica oraz dokumenty potwierdzające zadłużenie spadku, aby wykazać, że odrzucenie spadku leży w interesie dziecka.

Źródła

• art. 931 § 1 i § 2, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1018 § 3, art. 1020, art. 1031 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 23 pkt 3 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• postanowienie Sądu Najwyższego z 20 listopada 2013 r., sygn. akt I CSK 329/13