Odrzucenie spadku przez dziecko bez polskiego obywatelstwa

W sprawach spadkowych z elementem zagranicznym trzeba oddzielić trzy kwestie: jakie prawo reguluje dziedziczenie, który organ może przyjąć oświadczenie o odrzuceniu spadku oraz kto może reprezentować małoletnie dziecko. Sam fakt, że dziecko jest obywatelem Irlandii i nie ma obywatelstwa polskiego, nie powoduje odrzucenia wniosku przez polski sąd ani notariusza.

Czy dziecko bez polskiego obywatelstwa może odrzucić spadek po dziadku?

Tak. Jeżeli spadek po dziadku podlega prawu polskiemu, dziecko może odrzucić spadek na zasadach przewidzianych w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jeżeli więc rodzic dziecka odrzucił spadek po swoim ojcu, udział spadkowy może przejść na wnuka na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Dla polskiego prawa spadkowego istotne jest przede wszystkim to, czy dziecko zostało powołane do dziedziczenia, a nie to, czy ma polskie obywatelstwo. W praktyce trzeba jednak przedstawić dokumenty potwierdzające pokrewieństwo, reprezentację dziecka i wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica, a dokumenty zagraniczne mogą wymagać tłumaczenia przysięgłego.

Termin 6 miesięcy na odrzucenie spadku

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku należy złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania – wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. W przypadku dziecka termin zwykle liczy się od dnia, w którym jego rodzic dowiedział się, że po własnym odrzuceniu spadku do dziedziczenia zostało powołane dziecko.

Jeżeli w terminie nie zostanie złożone oświadczenie, spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. To oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie zawsze jednak rozwiązuje to problem praktyczny, ponieważ wierzyciele mogą kierować roszczenia do spadkobiercy, a ustalenie składu majątku i długów wymaga sporządzenia wykazu albo spisu inwentarza.

Aktualne przepisy przewidują też ochronę terminu. Zgodnie z art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Jeżeli do złożenia oświadczenia potrzebne jest zezwolenie sądu, termin ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie na podstawie art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego.

Czy rodzice potrzebują zgody sądu rodzinnego?

Do 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu małoletniego było co do zasady traktowane jako czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka i wymagało zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Obecnie trzeba uwzględnić także art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Na podstawie art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu opiekuńczego, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyrazi zgodę na tę czynność albo rodzice dokonują jej wspólnie. Ta uproszczona procedura dotyczy typowej sytuacji, w której rodzic odrzuca zadłużony spadek po swoim rodzicu, a następnie chce odrzucić go również w imieniu małoletniego dziecka. Szczególny wariant pojawia się, gdy w chwili odrzucenia spadku dziecko jest jeszcze poczęte; osobno omawiamy, czy dziecko dziedziczy długi po odrzuceniu spadku przez ojca.

Zezwolenie sądu nadal może być potrzebne, jeżeli sprawa nie mieści się w art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na przykład gdy tylko jeden rodzic ma władzę rodzicielską i nie zachodzą warunki ustawowe, między rodzicami istnieje spór, nie ma zgody drugiego rodzica, dziecko dziedziczy z innego tytułu niż wskutek odrzucenia spadku przez rodzica albo sytuacja majątkowa spadku nie jest jednoznaczna.

Gdzie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Wynika to z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie składa się przed sądem albo notariuszem. Jeżeli rodzice spełniają warunki z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w typowej sprawie mogą po odrzuceniu spadku przez siebie złożyć oświadczenie również w imieniu dziecka, z zachowaniem zgody drugiego rodzica.

Jeżeli wymagana jest zgoda sądu, najpierw trzeba uzyskać zezwolenie na odrzucenie spadku w imieniu dziecka, a następnie złożyć samo oświadczenie spadkowe. W praktyce we wniosku należy wykazać, że odrzucenie spadku leży w interesie dziecka, na przykład dlatego, że spadek jest obciążony długami, nie ma wartościowych składników majątku albo ryzyko zadłużenia przewyższa potencjalne korzyści.

Prawo właściwe i jurysdykcja, gdy dziecko mieszka w Irlandii

W sprawach spadkowych w Polsce podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. Zgodnie z art. 21 ust. 1 tego rozporządzenia prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Jeżeli więc dziadek stale mieszkał w Polsce i nie dokonał skutecznego wyboru prawa ojczystego na podstawie art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012, spadek będzie zasadniczo oceniany według prawa polskiego.

Jurysdykcję w sprawach dotyczących ogółu spadku mają co do zasady sądy państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci – stanowi o tym art. 4 rozporządzenia nr 650/2012. Jeżeli zatem dziadek miał miejsce zwykłego pobytu w Polsce, właściwe będą zasadniczo organy polskie.

Trzeba jednak szczególnie uważać na Irlandię. Irlandia nie jest związana rozporządzeniem nr 650/2012, co wynika z motywu 82 tego rozporządzenia. Dlatego art. 13 rozporządzenia nr 650/2012, który pozwala złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku przed sądem państwa członkowskiego zwykłego pobytu spadkobiercy, nie działa w prosty sposób w odniesieniu do sądu irlandzkiego. Nie należy więc zakładać, że samo oświadczenie złożone w Irlandii zawsze będzie skuteczne w polskim postępowaniu spadkowym.

Jakie dokumenty przygotować?

Lista dokumentów zależy od tego, czy oświadczenie będzie składane przed sądem, notariuszem, czy poprzedzone wnioskiem o zezwolenie sądu. W typowej sprawie potrzebne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpis aktu urodzenia dziecka, potwierdzający pokrewieństwo,
• dokumenty tożsamości rodziców,
• dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica, jeżeli dziecko dziedziczy z tego powodu,
• zgoda drugiego rodzica, jeżeli jest wymagana w danej procedurze,
• informacje lub dowody dotyczące długów spadkowych, jeżeli potrzebne jest uzasadnienie interesu dziecka,
• tłumaczenia przysięgłe dokumentów sporządzonych w języku obcym.

Jeżeli dokumenty pochodzą z Irlandii, może być potrzebne ich odpowiednie uwierzytelnienie lub tłumaczenie. Wymogi zależą od rodzaju dokumentu i organu, który będzie go oceniał.

Co jeśli spadek nie zostanie odrzucony?

Jeżeli rodzice nie złożą skutecznego oświadczenia w terminie, dziecko przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność dziecka za długi spadkowe będzie ograniczona do wartości aktywów spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie oznacza to jednak, że sprawę można zignorować. Wierzyciel może próbować dochodzić zapłaty od spadkobiercy, a w razie sporu trzeba wykazywać zakres odpowiedzialności, skład spadku i wartość aktywów. Przy zadłużonym spadku odrzucenie spadku bywa prostszym i bezpieczniejszym rozwiązaniem, zwłaszcza gdy nie ma realnego majątku do odziedziczenia.

FAQ

Czy brak polskiego obywatelstwa dziecka może być powodem odmowy odrzucenia spadku?

Nie powinien być samodzielnym powodem odmowy. Jeżeli dziecko jest spadkobiercą według prawa właściwego dla spadku, może odrzucić spadek przez przedstawicieli ustawowych. Organ będzie badał raczej termin, dokumenty, reprezentację dziecka i ewentualną potrzebę zgody sądu.

Czy dziecko zawsze potrzebuje zgody sądu rodzinnego na odrzucenie spadku?

Nie zawsze. Art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala w określonych sytuacjach odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu, zwłaszcza gdy dziecko dziedziczy wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica i drugi rodzic wyraża zgodę.

Od kiedy liczyć termin 6 miesięcy dla dziecka?

Termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego liczy się od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule powołania. W praktyce przy małoletnim dziecku będzie to zwykle dzień, w którym rodzic dowiedział się, że po jego odrzuceniu spadku do dziedziczenia zostało powołane dziecko.

Czy można odrzucić spadek po dziadku dziecka w Irlandii?

Nie należy tego zakładać automatycznie. Irlandia nie jest związana rozporządzeniem nr 650/2012, dlatego art. 13 tego rozporządzenia nie daje prostej podstawy do złożenia skutecznego oświadczenia przed sądem irlandzkim w sprawie spadku podlegającego prawu polskiemu. Najbezpieczniej ustalić właściwy tryb przed upływem terminu.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni dziecko przed długami?

Chroni częściowo, ponieważ na podstawie art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność jest ograniczona do wartości aktywów spadku. Nie usuwa jednak wszystkich problemów praktycznych, takich jak kontakt z wierzycielami, konieczność wykazywania wartości spadku czy sporządzenie wykazu inwentarza.

Podsumowanie

Odrzucenie spadku przez dziecko, które nie ma polskiego obywatelstwa, jest możliwe, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia. Kluczowe znaczenie mają: termin 6 miesięcy z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego, sposób reprezentacji dziecka oraz to, czy w danej sytuacji działa uproszczenie z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawach związanych z Irlandią trzeba zachować szczególną ostrożność, ponieważ Irlandia nie jest związana rozporządzeniem nr 650/2012. Jeżeli zmarły dziadek mieszkał w Polsce, najczęściej należy rozważyć czynności przed polskim sądem albo notariuszem, a w razie wątpliwości złożyć odpowiedni wniosek przed upływem terminu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 931 § 2, art. 1015 § 1, art. 1015 § 1¹, art. 1015 § 1², art. 1015 § 2, art. 1018 § 3, art. 1020 oraz art. 1031 § 2 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 § 3 i art. 101 § 4 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r., w szczególności art. 4, art. 13, art. 21 ust. 1, art. 22 ust. 1 oraz motyw 82 – EUR-Lex.