Spadek po rodzicach w małżeństwie – czy wchodzi do majątku wspólnego?

Czy spadek po rodzicach wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Jeżeli syn pozostaje w małżeństwie i obowiązuje go z żoną ustawowa wspólność majątkowa, nie oznacza to automatycznie, że wszystko, co nabędzie w czasie małżeństwa, stanie się wspólne. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, ale tylko wtedy, gdy przepisy nie zaliczają ich do majątku osobistego.

Dla spadku decydujący jest art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił.

W praktyce oznacza to, że dom odziedziczony przez syna po rodzicach będzie należał wyłącznie do syna, jeżeli rodzice nie zastrzegą w testamencie, że nieruchomość ma wejść do majątku wspólnego syna i jego żony. Synowa nie stanie się współwłaścicielką domu tylko dlatego, że w chwili dziedziczenia pozostaje z synem w małżeństwie.

Co musi wynikać z testamentu, aby dom był wspólny?

Jeżeli rodzice chcą, aby dom przypadł nie tylko synowi, ale także synowej albo aby wszedł do majątku wspólnego małżonków, powinni wyrazić to w testamencie jednoznacznie. Podstawą jest art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który dopuszcza odmienne postanowienie spadkodawcy.

Samo ogólne sformułowanie, że „dom ma służyć rodzinie syna”, może okazać się niewystarczające. W razie sporu sąd będzie badał rzeczywistą wolę spadkodawcy. Przy wykładni testamentu stosuje się art. 948 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: testament należy tłumaczyć tak, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy, a jeżeli możliwe są różne tłumaczenia, należy wybrać takie, które utrzymuje rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadaje im rozsądną treść.

Jeżeli wolą rodziców jest przekazanie domu wyłącznie synowi, testament powinien jasno wskazywać syna jako spadkobiercę albo osobę, która ma otrzymać konkretną nieruchomość. Jeżeli wolą rodziców jest objęcie domu wspólnością małżeńską syna i synowej, również powinno to zostać zapisane wprost.

Dziedziczenie ustawowe a testament

Jeżeli rodzice nie sporządzą testamentu, zastosowanie znajdą przepisy o dziedziczeniu ustawowym. Zgodnie z art. 926 § 1 Kodeksu cywilnego powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli dom jest objęty wspólnością majątkową rodziców, po śmierci pierwszego z nich najpierw trzeba ustalić udział zmarłego w majątku wspólnym, a dopiero ten udział wchodzi do spadku. Drugi rodzic zachowuje swój udział we własnym majątku, a dodatkowo może dziedziczyć po zmarłym małżonku. Dlatego przy nieruchomości należącej do obojga rodziców sama informacja, że „jedyny syn odziedziczy dom”, może wymagać sprawdzenia, czy chodzi o dziedziczenie po obojgu rodzicach, czy o sytuację po śmierci jednego z nich.

Jeżeli rodzice chcą, aby po ich śmierci dom przypadł jedynemu synowi w sposób możliwie uporządkowany, zwykle warto rozważyć testament. Testament może być własnoręczny, jeżeli spełnia wymogi art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego: musi być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Przy nieruchomości bezpieczniejszym rozwiązaniem jest często testament notarialny, ponieważ ogranicza ryzyko błędów formalnych.

Kiedy synowa może mieć prawa do domu?

Synowa nie nabywa prawa własności do domu tylko dlatego, że pozostaje w małżeństwie ze spadkobiercą. Może jednak uzyskać prawa do nieruchomości w kilku sytuacjach, zależnie od konkretnych dokumentów i późniejszych czynności prawnych.

Jeżeli po nabyciu spadku syn chciałby uczynić żonę współwłaścicielką domu, najczęściej wymaga to osobnej czynności prawnej. Przy przeniesieniu własności nieruchomości konieczny jest akt notarialny, ponieważ art. 158 Kodeksu cywilnego wymaga formy aktu notarialnego dla umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości oraz dla umowy przenoszącej własność.

W praktyce podobne problemy pojawiają się także przy majątku otrzymanym w darowiźnie. Warto porównać zasady opisane dla sytuacji, gdy przedmiotem jest darowizna w małżeństwie, ponieważ art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmuje zarówno dziedziczenie, jak i darowiznę.

Co z nakładami z majątku wspólnego na odziedziczony dom?

Nawet jeżeli odziedziczony dom należy do majątku osobistego syna, w czasie małżeństwa małżonkowie mogą inwestować w niego środki z majątku wspólnego, np. finansować remont, rozbudowę albo spłatę kredytu. Własność domu nie zmienia się automatycznie przez sam fakt ponoszenia takich wydatków.

Rozliczenie nakładów następuje według art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Zwrotu można żądać przy podziale majątku wspólnego, a sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.

Oznacza to, że przy ewentualnym rozwodzie synowa nie będzie mogła żądać połowy odziedziczonego domu tylko dlatego, że małżonkowie wspólnie go remontowali. Może natomiast powstać roszczenie o rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty syna, jeżeli zostaną wykazane ich wysokość, źródło finansowania i związek z nieruchomością.

Podatek i formalności po odziedziczeniu domu

Syn jako dziecko spadkodawców należy do najbliższej rodziny. Zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn zwolnione od podatku jest nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez m.in. zstępnych, jeżeli zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy, chyba że ustawa zwalnia ich z obowiązku zgłoszenia.

Przy dziedziczeniu termin ten w praktyce wiąże się z dokumentem potwierdzającym nabycie spadku. Zgodnie z art. 4a ust. 1a ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeżeli nabycie następuje w drodze dziedziczenia, termin 6 miesięcy liczy się od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Nabycie spadku można potwierdzić sądownie albo notarialnie. Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Alternatywnie możliwe jest notarialne poświadczenie dziedziczenia na zasadach określonych w ustawie z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, jeżeli spełnione są warunki do sporządzenia takiego aktu.

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia należy zadbać o ujawnienie prawa własności w księdze wieczystej. Jeżeli dom należy do majątku osobistego syna, wpis w księdze wieczystej powinien odzwierciedlać rzeczywisty stan prawny.

Jak najlepiej zabezpieczyć wolę rodziców?

Jeżeli rodzice chcą, aby dom odziedziczył wyłącznie syn, powinni zadbać o jasny testament. Jeżeli mają jednego syna i nie ma innych osób, które mogłyby dziedziczyć albo dochodzić zachowku, sytuacja jest prostsza, ale nadal warto dopilnować formy i treści dokumentu.

Jeżeli rodzice chcą, aby dom trafił do syna i synowej albo od razu do majątku wspólnego małżonków, również trzeba zapisać to wprost. W przeciwnym razie zadziała zasada z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli nabycie do majątku osobistego syna.

Warto też odróżnić dziedziczenie od darowizny za życia. Darowizna nieruchomości wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego. Jeżeli darczyńca chce, aby nieruchomość weszła do majątku wspólnego małżonków, powinno to wynikać z treści aktu notarialnego. Jeżeli darowizna jest dokonana tylko na rzecz jednego małżonka i nie ma odmiennego zastrzeżenia, zastosowanie ma art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

FAQ

Podsumowanie

Dom odziedziczony przez syna po rodzicach w czasie trwania małżeństwa zasadniczo pozostaje jego majątkiem osobistym. Wynika to wprost z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wspólność ustawowa małżeńska nie powoduje automatycznego „wejścia” spadku do majątku wspólnego.

Jeżeli rodzice chcą osiągnąć inny skutek, powinni wyraźnie uregulować to w testamencie. Przy domu lub mieszkaniu warto zadbać o precyzyjne sformułowania, późniejsze formalności spadkowe, zgłoszenie podatkowe oraz wpis w księdze wieczystej. Wątpliwości zwykle pojawiają się wtedy, gdy testament jest ogólny, nieruchomość była remontowana ze wspólnych środków małżonków albo po nabyciu spadku planowane jest przeniesienie części praw na drugiego małżonka.

Źródła

• Art. 31 § 1, art. 33 pkt 2, art. 45 § 1, art. 47 oraz art. 49 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 926 § 1, art. 931 § 1, art. 948 § 1 i § 2, art. 949 § 1, art. 1025 § 1 oraz art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 4a ust. 1 pkt 1 oraz art. 4a ust. 1a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, przepisy dotyczące aktu poświadczenia dziedziczenia.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 29 maja 1990 r., III CRN 162/90 – dotyczący znaczenia woli spadkodawcy dla przynależności składnika majątkowego do majątku wspólnego.