Czy można mieszkać w mieszkaniu po zmarłych teściach bez sprawy spadkowej?

Co dzieje się z mieszkaniem po śmierci właściciela?

Zgodnie z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą. Oznacza to, że prawa do mieszkania nie powstają dopiero po sądowej sprawie spadkowej albo po akcie notarialnym. Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia tylko potwierdzają stan prawny, który powstał już wcześniej.

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu, stosuje się dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności – zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego – dziedziczą małżonek i dzieci spadkodawcy. Jeżeli oboje teściowie zmarli, trzeba osobno ustalić krąg spadkobierców po każdym z nich, bo udziały mogą wynikać z dwóch kolejnych spadków.

Do chwili działu spadku między spadkobiercami istnieje wspólność majątku spadkowego. Wynika to z art. 1035 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.

Czy można mieszkać w mieszkaniu bez sprawy spadkowej?

Tak, ale nie dlatego, że nie było jeszcze sprawy spadkowej. Odpowiedź zależy od tego, kim jest osoba zajmująca lokal.

Jeżeli w mieszkaniu chce mieszkać spadkobierca, to co do zasady ma on prawo współposiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej w takim zakresie, jaki da się pogodzić z korzystaniem przez pozostałych współspadkobierców. Wynika to z art. 206 Kodeksu cywilnego stosowanego na podstawie art. 1035 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli natomiast chce tam mieszkać synowa lub zięć zmarłych, którzy nie są spadkobiercami po teściach i nie mają innego tytułu prawnego do lokalu, to samo wieloletnie zamieszkiwanie, dokładanie się do opłat czy remontów nie daje automatycznie prawa do dalszego zajmowania mieszkania. W takiej sytuacji podstawą faktycznego pozostawania w lokalu może być co najwyżej zgoda spadkobierców albo odrębne roszczenia majątkowe dotyczące poniesionych nakładów.

Inaczej mówiąc: bez sprawy spadkowej można mieszkać w lokalu po zmarłym, ale tylko wtedy, gdy wynika to z realnego tytułu prawnego albo z praw współspadkobiercy. Brak formalnego działu spadku nie tworzy sam w sobie prawa do zamieszkania.

Kto ma prawo do korzystania z mieszkania po zmarłych teściach?

Najpierw trzeba ustalić, czy po teściach dziedziczą ich dzieci, małżonek, czy istnieje testament. Dopiero wtedy wiadomo, kto jest współspadkobiercą i kto może powoływać się na art. 206 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli Pani mąż jest spadkobiercą po swoich rodzicach, to on – jako współspadkobierca – ma określone uprawnienia do współposiadania lokalu. Pani jako synowa nie wchodzi automatycznie do kręgu spadkobierców po teściach, chyba że została powołana do spadku w testamencie. Samo powinowactwo nie daje prawa dziedziczenia ustawowego.

Jeżeli z lokalu korzysta rodzina spadkobiercy, to w praktyce bywa to tolerowane jako wykonywanie przez tego spadkobiercę prawa współposiadania. Gdy jednak inni współspadkobiercy się temu sprzeciwiają, powstaje spór, który zwykle wymaga uregulowania sposobu korzystania z lokalu albo przeprowadzenia działu spadku.

Czy zameldowanie daje prawo do mieszkania?

Nie. Zameldowanie służy wyłącznie ewidencji ludności i nie stanowi tytułu prawnego do lokalu. Wynika to z charakteru instytucji meldunku uregulowanej w ustawie z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności. Meldunek potwierdza fakt pobytu, ale nie rozstrzyga ani o własności, ani o prawie najmu, ani o prawie do wyłącznego korzystania z mieszkania.

Dlatego argument, że ktoś jest w mieszkaniu zameldowany, nie wystarcza, by skutecznie żądać dopuszczenia do lokalu albo wyłączenia z niego innych osób. O prawie do lokalu decyduje własność, współwłasność, najem, użyczenie albo inne konkretne źródło prawa.

Czy drugi syn może wejść do mieszkania i wymieniać zamki?

Jeżeli drugi syn jest spadkobiercą, to co do zasady również ma prawo współposiadania lokalu na podstawie art. 206 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 1035 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak prawa do samowolnego wyłączania pozostałych współspadkobierców z korzystania z mieszkania ani do niszczenia mienia.

Samowolna wymiana zamków, wynoszenie rzeczy, blokowanie dostępu do lokalu czy dewastacja mogą prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, a w konkretnych przypadkach również karnej. Jeżeli dochodzi do niszczenia cudzych rzeczy, znaczenie może mieć art. 288 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Jeżeli zaś ktoś narusza posiadanie, możliwe jest skorzystanie z ochrony posesoryjnej na podstawie art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce, gdy ktoś demoluje zamki lub siłowo przejmuje lokal, warto:

• wezwać policję, gdy dochodzi do niszczenia mienia lub eskalacji konfliktu,
• zabezpieczyć dowody: zdjęcia, nagrania, rachunki za wymianę zamków, zeznania świadków,
• rozważyć pozew o naruszenie posiadania albo wniosek o dział spadku z uregulowaniem korzystania z lokalu.

Co z pieniędzmi włożonymi w mieszkanie i spłatą kredytu?

To, że przez lata dokładali się Państwo do opłat, rat kredytu albo remontów, nie daje automatycznie udziału we własności mieszkania. Może jednak rodzić odrębne roszczenia o zwrot nakładów lub rozliczenia między spadkobiercami i osobą trzecią – zależnie od tego, kto faktycznie poniósł wydatki, z czyich środków i na jakiej podstawie.

Jeżeli środki przekazywano bez umowy, w rodzinie i bez wyraźnego określenia celu, ocena prawna zależy od szczegółów: czy była to darowizna, pomoc rodzinna, partycypacja w kosztach wspólnego zamieszkania czy nakłady na cudzą nieruchomość. W takich sprawach duże znaczenie mają dowody przelewów, rachunki, umowy kredytowe, korespondencja i świadkowie.

Jeżeli konflikt dotyczy nie tylko prawa do mieszkania, ale także rozliczeń finansowych, warto oddzielić dwie kwestie: prawo do korzystania z lokalu oraz roszczenia pieniężne. To nie zawsze są te same sprawy i nie zawsze rozstrzyga się je w jednym postępowaniu.

Jak najszybciej uporządkować sytuację prawną?

Najbezpieczniejsza droga to uporządkowanie spraw spadkowych w dwóch etapach:

1. Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie albo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza – jeśli między zainteresowanymi nie ma sporu co do kręgu spadkobierców.
2. Dział spadku, czyli ustalenie, komu przypadnie mieszkanie i czy będą spłaty dla pozostałych.

W postępowaniu o dział spadku sąd może przyznać nieruchomość jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty pozostałych albo zarządzić sprzedaż i podział środków. Podstawą jest art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli strony nie mogą się porozumieć, to zwykle właśnie dział spadku kończy spór o mieszkanie.

Jeśli potrzebują Państwo szerszego omówienia, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty, warto zacząć od ustalenia wszystkich spadkobierców i udziałów po każdym ze zmarłych.

Co można zrobić już teraz?

FAQ

Czy brak sprawy spadkowej blokuje mieszkanie w lokalu po zmarłym?

Nie. Brak formalnego stwierdzenia nabycia spadku nie blokuje praw spadkobierców, bo nabywają oni spadek z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego.

Czy synowa dziedziczy po teściach z ustawy?

Nie. Synowa nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych po teściach. Mogłaby dziedziczyć tylko wtedy, gdy została wskazana w ważnym testamencie.

Czy zameldowanie wystarczy, żeby legalnie mieszkać w mieszkaniu?

Nie. Zameldowanie ma charakter ewidencyjny i nie tworzy prawa do lokalu.

Czy współspadkobierca może sam wymienić zamki?

Co do zasady nie powinien samowolnie pozbawiać innych współspadkobierców dostępu do lokalu. Tego rodzaju działania mogą naruszać posiadanie i prowadzić do odpowiedzialności za szkody.

Co zrobić, gdy rodzina nie może dojść do porozumienia?

Najczęściej trzeba najpierw potwierdzić, kto dziedziczy, a następnie złożyć wniosek o dział spadku. To pozwala ostatecznie ustalić, komu przypadnie mieszkanie.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 206, art. 344 § 1, art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 1035, art. 1037 § 1 i § 2.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, art. 288 § 1.
• Ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.