Opóźnienie dostawy a zwrot zaliczki za zamówiony towar

Opóźniona dostawa dachówki a zwrot zaliczki – od czego zacząć?

W opisanej sytuacji kluczowe są trzy kwestie: co dokładnie uzgodniono co do terminu dostawy, czy wpłacona kwota była zaliczką czy zadatkiem, oraz czy kupujący występuje jako konsument, czy jako przedsiębiorca. Od tego zależy tryb działania i zakres roszczeń.

Jeżeli w dokumentach lub korespondencji wskazano termin dostawy „za 2 miesiące”, a towar nie został wydany w tym czasie, co do zasady mamy do czynienia z niewykonaniem zobowiązania w terminie. W umowie sprzedaży sprzedawca ma obowiązek przenieść własność rzeczy i ją wydać, a kupujący odebrać rzecz i zapłacić cenę – wynika to z art. 535 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Nie należy też automatycznie przyjmować, że skoro producent opóźnia produkcję, to sklep jest zwolniony z odpowiedzialności. Dla kupującego stroną umowy jest sprzedawca, a nie producent.

Zaliczka a zadatek – to nie jest to samo

To rozróżnienie ma duże znaczenie praktyczne.

Jeżeli na fakturze i w ustaleniach stron użyto sformułowania „zaliczka”, to co do zasady należy przyjąć, że była to zaliczka, a nie zadatek. Sąd nie powinien domniemywać zadatku tylko dlatego, że wpłata nastąpiła przed dostawą. Zadatek musi wynikać z umowy w sposób dostatecznie wyraźny.

W podobnych sprawach pomocna bywa także analiza dokumentów umownych i ogólnych warunków sprzedaży. Jeżeli sklep przewidział np. bezzwrotność wpłaty, taki zapis trzeba oceniać odrębnie – zwłaszcza gdy kupującym jest konsument.

Czy trzeba czekać, bo spóźnia się producent?

Nie zawsze. W relacji kupujący–sprzedawca co do zasady to sprzedawca odpowiada za prawidłowe i terminowe wykonanie umowy. Zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego dłużnik jest obowiązany do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że jest to następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Jednocześnie art. 474 Kodeksu cywilnego stanowi, że dłużnik odpowiada jak za własne działanie lub zaniechanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonuje, albo którym wykonanie powierza. To ważny przepis, bo oznacza, że sklep nie może łatwo uwolnić się od odpowiedzialności samym stwierdzeniem: „to wina producenta”.

W przypadku niedotrzymania terminu dostawy trzeba ustalić, kiedy możliwe są opóźniona dostawa i zwrot zaliczki oraz odstąpienie od umowy bez odbierania spóźnionego towaru. Dlatego twierdzenie, że skoro producent się opóźnia, to kupujący nie może żądać zwrotu zaliczki, jest zbyt daleko idące. W praktyce najpierw trzeba ustalić, czy sprzedawca zastrzegł w umowie orientacyjny czy sztywny termin dostawy, czy opóźnienie jest istotne i czy istnieją szczególne postanowienia umowne. Jeśli kupującym jest konsument, postanowienia rażąco ograniczające jego prawa mogą zostać uznane za niedozwolone na podstawie art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Odstąpienie od umowy po wyznaczeniu dodatkowego terminu

Najczęściej właściwą drogą jest skorzystanie z art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga może wyznaczyć odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, że po jego bezskutecznym upływie odstąpi od umowy.

W praktyce warto zrobić to pisemnie. Pismo powinno zawierać:

• oznaczenie umowy lub zamówienia,
• wskazanie uzgodnionego terminu dostawy,
• wyznaczenie dodatkowego, konkretnego terminu,
• jednoznaczne zastrzeżenie, że po bezskutecznym upływie terminu nastąpi odstąpienie od umowy,
• żądanie zwrotu zaliczki po odstąpieniu.

Po bezskutecznym upływie dodatkowego terminu można złożyć oświadczenie o odstąpieniu od umowy. Skutek jest taki, że umowę traktuje się jak niezawartą w zakresie obowiązku dalszego wykonywania, a strony powinny zwrócić sobie wzajemnie świadczenia. Wynika to z art. 494 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli sprzedawca po odstąpieniu nie odda pieniędzy, można dochodzić zwrotu zaliczki wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Kiedy można odstąpić bez wyznaczania dodatkowego terminu?

Wyjątki istnieją, ale zależą od stanu faktycznego. Jeżeli z umowy wynikało, że termin dostawy miał dla kupującego znaczenie istotne, a po jego upływie świadczenie traci sens, można rozważać zastosowanie art. 492 Kodeksu cywilnego. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy uprawnienie do odstąpienia zostało zastrzeżone na wypadek niewykonania zobowiązania w terminie ściśle określonym.

W relacji z konsumentem warto też pamiętać o art. 543¹ § 1–§ 3 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przedsiębiorca ma obowiązek przesłać rzecz konsumentowi, powinien wydać ją niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od zawarcia umowy, chyba że umowa stanowi inaczej. Gdy przedsiębiorca nie spełni świadczenia w uzgodnionym terminie, konsument może wyznaczyć dodatkowy termin, a po jego bezskutecznym upływie odstąpić od umowy. Bez wyznaczania terminu dodatkowego konsument może odstąpić wtedy, gdy z oświadczenia przedsiębiorcy lub okoliczności wyraźnie wynika, że nie dostarczy rzeczy, albo gdy strony uzgodniły, że termin był istotny.

Jeżeli więc zamówienie składała osoba prywatna na potrzeby budowy domu niezwiązanej z działalnością gospodarczą, ochrona konsumencka może mieć tu duże znaczenie.

Czy sprzedawca może żądać dopłaty całej ceny?

Jeżeli kupujący skutecznie nie odstąpił od umowy, a towar jest nadal gotowy do wydania zgodnie z umową, sprzedawca może twierdzić, że umowa nadal obowiązuje. Samo jednostronne stwierdzenie kupującego „już nie chcę towaru, bo znalazłem tańszy” co do zasady nie wystarcza do rozwiązania umowy bez konsekwencji.

Inaczej jednak, gdy sprzedawca sam nie wykonał umowy w terminie, a kupujący skorzystał z uprawnień przewidzianych w art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego albo – jako konsument – z art. 543¹ § 3 Kodeksu cywilnego. Wtedy obowiązek dalszej zapłaty odpada, a zaliczka powinna być zwrócona.

Jeżeli sklep powołuje się na specjalne zamówienie towaru pod klienta, ma to znaczenie dowodowe i gospodarcze, ale nie przekreśla automatycznie prawa do odstąpienia, gdy to sprzedawca nie wykonał umowy w terminie.

Jak napisać wezwanie do wykonania umowy albo zwrotu zaliczki?

Najbezpieczniej wysłać dwa krótkie pisma:

1. Wezwanie do wykonania umowy – z dodatkowym terminem, np. 7 albo 14 dni, oraz z zastrzeżeniem odstąpienia od umowy po jego bezskutecznym upływie.
2. Oświadczenie o odstąpieniu od umowy – jeżeli towar nadal nie zostanie wydany, wraz z żądaniem zwrotu zaliczki w konkretnym terminie, np. 3 albo 7 dni.

Pismo warto wysłać listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo e-mailem, jeśli ten kanał był używany do uzgodnień i można wykazać doręczenie. Dobrze zachować: zamówienie, fakturę zaliczkową, ofertę, korespondencję, potwierdzenie wpłaty i reklamacje.

Co zrobić, jeśli sklep nadal nie oddaje pieniędzy?

Możliwe są trzy praktyczne kroki:

• wezwanie przedsądowe do zapłaty,
• wniosek o pomoc do miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów – jeśli kupującym jest konsument,
• pozew o zapłatę zaliczki i odsetek.

Roszczenie o zwrot zaliczki po odstąpieniu od umowy co do zasady przedawnia się według ogólnych reguł przedawnienia z art. 118 Kodeksu cywilnego. W praktyce termin może zależeć od charakteru roszczenia i statusu stron, dlatego przy starszych sprawach warto przeanalizować daty dokładnie.

Jeżeli kupującym nie jest konsument

Gdy zakup był związany bezpośrednio z działalnością gospodarczą kupującego, nie stosuje się szczególnych przepisów konsumenckich, w tym art. 543¹ Kodeksu cywilnego. Nadal jednak można opierać się na ogólnych regulacjach dotyczących umów wzajemnych, zwłaszcza art. 491 § 1 i art. 494 § 1 Kodeksu cywilnego.

W takiej sprawie większe znaczenie mają postanowienia samej umowy, ogólnych warunków sprzedaży, zwyczaje branżowe oraz dowody dotyczące uzgodnionego terminu realizacji.

FAQ

Czy sklep może zatrzymać zaliczkę tylko dlatego, że zamówił towar u producenta?

Nie automatycznie. Jeżeli doszło do skutecznego odstąpienia od umowy, zaliczka co do zasady podlega zwrotowi na podstawie art. 494 § 1 Kodeksu cywilnego. Sam fakt zamówienia towaru przez sklep nie przekreśla tego roszczenia.

Czy problem producenta zwalnia sprzedawcę z odpowiedzialności?

Zwykle nie wobec kupującego. Zgodnie z art. 474 Kodeksu cywilnego sprzedawca odpowiada za podmioty, którymi posługuje się przy wykonaniu zobowiązania, jak za własne działanie lub zaniechanie.

Czy muszę najpierw wyznaczyć dodatkowy termin?

Najczęściej tak, zwłaszcza gdy opierasz się na art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego. Wyjątki zależą od treści umowy i okoliczności, np. gdy termin był istotny albo sprzedawca wyraźnie oświadczył, że nie wykona umowy.

Czy konsument ma silniejszą ochronę niż przedsiębiorca?

Tak. W relacji z przedsiębiorcą konsument może powołać się m.in. na art. 543¹ Kodeksu cywilnego oraz na przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych z art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Czy mogę żądać także odszkodowania?

Tak, ale tylko gdy spełnione są przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 471 Kodeksu cywilnego i umiesz wykazać szkodę oraz związek przyczynowy. To już zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Podsumowanie

W opisanej sprawie najbezpieczniejsza droga to: ustalić, czy wpłata była zaliczką, zgromadzić dowody co do terminu dostawy, wyznaczyć sprzedawcy dodatkowy termin na wykonanie umowy, a po jego bezskutecznym upływie złożyć odstąpienie i zażądać zwrotu pieniędzy. Jeżeli kupującym jest konsument, pozycja prawna jest z reguły mocniejsza niż wynikało to z pierwotnej treści artykułu.

Źródła

• art. 118, art. 385¹ § 1, art. 394 § 1 i § 2, art. 471, art. 474, art. 481 § 1 i § 2, art. 491 § 1, art. 492, art. 494 § 1, art. 535 § 1, art. 543¹ § 1–§ 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.