Czy wnuk musi płacić za pobyt dziadka w DPS?

Sprawa opłaty za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej wymaga rozdzielenia dwóch kwestii: kto należy do ustawowego kręgu osób zobowiązanych oraz czy wobec konkretnego wnuka można ustalić opłatę w określonej wysokości. Samo pokrewieństwo nie przesądza jeszcze, że wnuk będzie płacił.

Stan prawny: 16 września 2026 r. Po ogłoszeniu tekstu jednolitego ustawy o pomocy społecznej w Dz.U. 2026 poz. 639 weszły w życie późniejsze nowelizacje, w tym Dz.U. 2026 poz. 974 i 986. Nie zmieniły one omawianych zasad wynikających z art. 8, art. 61–64a i art. 103 dotyczących odpłatności za DPS.

Czy wnuk zapłaci za DPS? Krótka ścieżka decyzyjna

Pytanie	Co trzeba ustalić
Czy mieszkaniec pokrywa cały koszt pobytu?	Jeżeli tak, dalsze osoby nie dopłacają. Mieszkaniec wnosi co do zasady nie więcej niż 70% swojego dochodu.
Czy są zstępni bliższego stopnia?	Trzeba zbadać przede wszystkim dzieci mieszkańca; nowsza linia orzecznicza z 2025 r. przyjmuje ich pierwszeństwo przed wnukami.
Czy dochód przekracza ustawowy próg?	Dla osoby samotnej jest to 3030 zł, a dla osoby w rodzinie 2469 zł na osobę.
Ile musi pozostać po opłacie?	Co najmniej 3030 zł osobie samotnie gospodarującej albo 2469 zł na osobę w rodzinie.
Czy są podstawy do zwolnienia?	Należy osobno sprawdzić przesłanki uznaniowego zwolnienia z art. 64 oraz obowiązkowego zwolnienia z art. 64a.
Czy ustalono konkretną kwotę?	Kwota powinna zostać zindywidualizowana w umowie albo decyzji administracyjnej.

Kto płaci za pobyt w DPS?

Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności za pobyt płaci sam mieszkaniec DPS, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu. Jeżeli nie pokrywa to pełnego średniego miesięcznego kosztu utrzymania, ustawa wskazuje następnie małżonka oraz zstępnych przed wstępnymi, a na końcu gminę, z której osoba została skierowana do DPS.

Zstępni to między innymi dzieci, wnuki i prawnuki. Była synowa nie jest małżonkiem mieszkańca, jego zstępną ani wstępną, więc nie jest osobą zobowiązaną na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2. Jej dochód może jednak mieć znaczenie przy obliczaniu dochodu na osobę w rodzinie wnuka, jeżeli faktycznie wspólnie z nim mieszka i gospodaruje. Podobny problem szerzej omawia materiał czy zięć płaci za pobyt teściowej w DPS.

Samo pismo wzywające do złożenia dokumentów lub udziału w wywiadzie nie jest jeszcze decyzją ustalającą należną kwotę. Jednocześnie nie należy z tego wyciągać wniosku, że ustawowy obowiązek powstaje dopiero w dniu wydania decyzji. Orzecznictwo przyjmuje, że obowiązek jest związany z pobytem w DPS, natomiast umowa albo decyzja konkretyzuje go wobec określonej osoby.

Czy wnuk musi płacić, jeśli żyją dzieci dziadka?

W tej kwestii orzecznictwo nie było jednolite. W wyroku WSA we Wrocławiu z 12 stycznia 2023 r., IV SA/Wr 427/22, przyjęto, że art. 61 nie różnicuje zstępnych według stopnia pokrewieństwa. Nowsze orzeczenia idą jednak w innym kierunku.

WSA w Gliwicach w wyroku z 29 stycznia 2025 r., II SA/Gl 1176/24, oraz WSA we Wrocławiu w wyroku z 7 maja 2025 r., IV SA/Wr 21/25, wskazywały na pierwszeństwo zstępnych bliższego stopnia. W takim ujęciu najpierw bada się dzieci mieszkańca DPS, a dopiero gdy osoby bliższego stopnia nie mogą pokryć całej brakującej części kosztu, aktualizuje się potrzeba badania dalszych zstępnych, w tym wnuków.

Nie oznacza to, że samo istnienie dziecka dziadka zawsze definitywnie wyłącza wnuka. Organ powinien jednak wyjaśnić, jaka jest sytuacja osób bliższego stopnia i dlaczego sięga do wnuka. Sama odmowa współpracy albo uchylanie się przez dziecko mieszkańca nie powinny być automatycznie utożsamiane z brakiem możliwości ponoszenia opłaty. Jeżeli decyzja pomija tę kwestię, może to być istotny zarzut odwoławczy.

Jakie progi dochodowe obowiązują przy opłacie za DPS w 2026 r.?

Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe w pomocy społecznej wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Przy odpłatności małżonka, zstępnych i wstępnych stosuje się 300% tych kwot, czyli w 2026 r. odpowiednio 3030 zł i 2469 zł.

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 osoba samotnie gospodarująca może zostać obciążona opłatą tylko wtedy, gdy jej dochód przekracza 3030 zł, a po wniesieniu opłaty pozostaje jej co najmniej 3030 zł. W przypadku osoby w rodzinie dochód na osobę musi przekraczać 2469 zł, a po opłacie dochód na osobę w rodzinie nie może spaść poniżej 2469 zł.

Jak obliczyć maksymalną opłatę za DPS?

Próg dochodowy nie oznacza, że cała nadwyżka ponad 3030 zł lub 2469 zł automatycznie staje się opłatą. Trzeba uwzględnić niepokrytą część średniego kosztu pobytu w DPS, ustawową ochronę minimalnego dochodu oraz — przy ustalaniu opłaty w umowie — dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o których mowa w art. 103 ust. 2.

Czy dochód matki lub innych domowników wlicza się do dochodu wnuka?

W pomocy społecznej pojęcie rodziny ma własną ustawową definicję. Zgodnie z art. 6 pkt 14 są to osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Nie wystarcza więc sam meldunek pod tym samym adresem ani samo pokrewieństwo.

Jeżeli dorosły wnuk faktycznie mieszka z matką, korzysta ze wspólnego budżetu i razem z nią prowadzi gospodarstwo domowe, organ może ustalać dochód na osobę w tej rodzinie. Nie oznacza to jednak, że dochód matki staje się dochodem wnuka albo że matka jako była synowa ma płacić za byłego teścia. Jej dochód służy wtedy do obliczenia dochodu na osobę w rodzinie wnuka.

Jeżeli natomiast wnuk rzeczywiście prowadzi odrębne gospodarstwo, organ powinien ocenić sytuację tego gospodarstwa, a nie automatycznie doliczać dochód rodzica.

Co wlicza się do dochodu przy ustalaniu opłaty za DPS?

Nie należy utożsamiać dochodu z potocznym wynagrodzeniem netto. Art. 8 ustawy o pomocy społecznej nakazuje co do zasady zsumować miesięczne przychody z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku albo — w razie utraty dochodu — z miesiąca złożenia wniosku, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, a następnie odjąć wskazane w ustawie obciążenia: podatek dochodowy wraz z kosztami uzyskania przychodu, składki na ubezpieczenia zdrowotne i społeczne oraz alimenty świadczone na rzecz innych osób.

Ustawa przewiduje również katalog świadczeń i przysporzeń, których do dochodu się nie wlicza. Dlatego każdą rentę, świadczenie, stypendium lub inną wypłatę trzeba zakwalifikować według jej podstawy prawnej. Nie można automatycznie uznać, że każde stypendium studenta jest dochodem albo że każde jest wyłączone. Przy opłacie za DPS dodatkowo nie uwzględnia się świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, o którym mowa w art. 8 ust. 4a.

Czy wyprowadzka wnuka zmienia sposób liczenia dochodu do opłaty za DPS?

Wyprowadzka może mieć znaczenie, ale tylko wtedy, gdy jest rzeczywista. Organ może badać faktyczne miejsce zamieszkania, sposób finansowania utrzymania, podział kosztów, umowę najmu lub użyczenia, rachunki oraz to, czy wnuk rzeczywiście prowadzi odrębne gospodarstwo.

Formalna zmiana adresu bez zmiany codziennego funkcjonowania nie przesądza sprawy. Jeżeli wnuk nadal mieszka z matką, pozostaje na jej utrzymaniu i korzysta ze wspólnego budżetu, organ może uznać, że nadal tworzą rodzinę w rozumieniu ustawy.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania z OPS lub MOPS?

Wezwania nie należy ignorować. Najpierw trzeba ustalić, czy jest to wezwanie do udziału w rodzinnym wywiadzie środowiskowym i przedstawienia dokumentów, propozycja umowy, czy już decyzja administracyjna. Każdy z tych dokumentów wywołuje inne skutki.

Przy wezwaniu warto przedstawić dokumenty dotyczące dochodów, składu gospodarstwa, studiów, kosztów utrzymania, sytuacji zdrowotnej i innych okoliczności wpływających na możliwości płatnicze. Jeżeli organ sięga do wnuka mimo istnienia dzieci mieszkańca DPS, trzeba zażądać wyjaśnienia, czy ich sytuacja została zbadana.

Jeżeli doręczono decyzję ustalającą opłatę, co do zasady odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia do samorządowego kolegium odwoławczego, za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Zarzuty mogą dotyczyć między innymi błędnego ustalenia dochodu, nieprawidłowego przyjęcia wspólnego gospodarstwa, pominięcia zstępnych bliższego stopnia, wadliwego postępowania dowodowego albo nieuwzględnienia przesłanek zwolnienia. Jeżeli problem dotyczy samego sposobu przeprowadzenia postępowania, pomocny może być również materiał o problemie z pracownikiem MOPS-u i wywiadzie alimentacyjnym.

Co się stanie po odmowie wywiadu środowiskowego?

Trzeba odróżnić dwa mechanizmy. Jeżeli osoba odmawia zawarcia umowy, organ może — na podstawie art. 61 ust. 2d — ustalić opłatę w drodze decyzji, z uwzględnieniem ograniczeń dochodowych oraz zasad z art. 103 ust. 2.

Znacznie poważniejsze skutki może mieć jednoczesna odmowa zawarcia umowy oraz brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W takiej sytuacji art. 61 ust. 2e pozwala ustalić w decyzji opłatę odpowiadającą niepokrytej części średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca DPS, po odjęciu opłat mieszkańca i innych osób zobowiązanych. Jeżeli takich osób odmawiających współpracy jest więcej, art. 61 ust. 2f nakazuje rozdzielić tę kwotę proporcjonalnie do ich liczby.

Odmowa wywiadu nie jest więc neutralnym sposobem na uniknięcie postępowania. Może utrudnić wykazanie własnych dochodów, kosztów i przesłanek zwolnienia, a przy spełnieniu przesłanek art. 61 ust. 2e–2f prowadzić do ustalenia opłaty według szczególnego mechanizmu.

Kiedy można uzyskać zwolnienie z opłaty za DPS?

Art. 64 i art. 64a przewidują dwa różne rodzaje zwolnienia. Na podstawie art. 64 organ może, na wniosek osoby wnoszącej opłatę albo zobowiązanej do jej wnoszenia, zwolnić ją częściowo lub całkowicie po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Ustawa wskazuje przykładowe okoliczności, takie jak długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne, utrzymywanie się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia, ciąża czy samotne wychowywanie dziecka.

W art. 64 pkt 6 wskazano także prawomocne orzeczenie oddalające powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do DPS albo mieszkańca domu. Z kolei art. 64 pkt 7 pozwala uwzględnić rażące naruszenie przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych wobec osoby zobowiązanej. Sam konflikt rodzinny lub brak kontaktu zwykle nie wystarczą bez wykazania konkretnych okoliczności.

Art. 64a działa inaczej: po spełnieniu ustawowych warunków organ zwalnia całkowicie z opłaty. Dotyczy to między innymi sytuacji potwierdzonych prawomocnym orzeczeniem o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad osobą zobowiązaną albo określonym prawomocnym skazaniem mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby zobowiązanej lub wskazanych w ustawie osób bliskich. Zwolnienie może obejmować także zstępnych osoby zwolnionej. Więcej praktycznych wariantów omawia artykuł o zwolnieniu z opłaty za pobyt w DPS.

Umowa z gminą, decyzja i opłata za wcześniejszy okres

Wysokość opłaty małżonka, zstępnych lub wstępnych może zostać określona w umowie zawartej z kierownikiem OPS albo dyrektorem CUS, z uwzględnieniem dochodów i możliwości osoby zobowiązanej zgodnie z art. 103 ust. 2. Jeżeli do umowy nie dochodzi, w ustawowych przypadkach organ ustala opłatę decyzją administracyjną.

Uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, oraz późniejsze orzecznictwo przyjmują, że obowiązek ustawowy jest związany z pobytem mieszkańca w DPS, natomiast decyzja lub umowa go indywidualizuje i konkretyzuje. Nowszy wyrok NSA z 28 maja 2025 r., I OSK 1226/24, potwierdza możliwość ustalenia w decyzji opłaty również za okres poprzedzający jej wydanie, jeżeli organ prawidłowo ustali przesłanki i sytuację dochodową odnoszącą się do tego wcześniejszego okresu.

Dlatego nie należy zakładać, że brak decyzji w pierwszych miesiącach pobytu dziadka definitywnie wyklucza późniejsze ustalenie opłaty za ten czas. Z drugiej strony organ musi wykazać podstawę, okres i sposób obliczenia należności. Gdy po ustaleniu opłaty pojawia się problem z jej egzekucją, odrębną kwestią jest zajęcie komornicze a opłata za DPS.

Najczęstsze pytania o opłatę wnuka za DPS

Czy wnuk płaci, jeżeli żyje dziecko mieszkańca DPS?

Nie można odpowiedzieć wyłącznie na podstawie faktu, że dziecko żyje. Nowsza linia orzecznicza z 2025 r. przemawia za pierwszeństwem zstępnych bliższego stopnia, więc organ powinien najpierw zbadać dzieci mieszkańca i wyjaśnić, dlaczego ewentualnie sięga do wnuka. Wcześniejsze orzecznictwo przedstawiało tę kolejność inaczej, dlatego w konkretnej decyzji znaczenie ma sposób uzasadnienia przez organ.

Czy decyzja może obejmować zaległe miesiące?

Tak. Orzecznictwo NSA dopuszcza ustalenie opłaty za okres wcześniejszy niż data wydania decyzji, jeżeli obowiązek ustawowy istniał w tym okresie, a organ prawidłowo ustali ówczesną sytuację dochodową i pozostałe przesłanki. Samo późniejsze wydanie decyzji nie przesądza więc, że wcześniejsze miesiące są poza postępowaniem.

Co się stanie, jeśli odmówię wywiadu środowiskowego?

Sama odmowa wywiadu i sama odmowa umowy nie są tym samym. Gdy łącznie wystąpi odmowa zawarcia umowy i brak zgody na rodzinny wywiad środowiskowy, organ może zastosować art. 61 ust. 2e–2f i ustalić opłatę według niepokrytej części kosztu DPS, z podziałem między osoby zobowiązane na zasadach określonych w ustawie.

Czy małoletni wnuk może zostać obciążony opłatą?

Obowiązujące na 16 września 2026 r. brzmienie art. 61 ust. 1 pkt 2 nie zawiera ogólnego wyłączenia małoletnich z pojęcia zstępnych. Ustalenie konkretnej opłaty wymaga jednak spełnienia wszystkich pozostałych przesłanek, w tym prawidłowego ustalenia dochodu oraz uwzględnienia zasad reprezentacji małoletniego. W Sejmie procedowany jest druk nr 2415 zmierzający do wyłączenia małoletnich z kręgu osób obciążanych taką opłatą, ale według oficjalnego przebiegu na 7 września 2026 r. projekt był dopiero skierowany do pierwszego czytania w komisji. Nie jest to obecnie obowiązujące prawo.

Czy złe relacje z dziadkiem wystarczą do zwolnienia z opłaty?

Nie automatycznie. Przy art. 64 znaczenie mogą mieć udokumentowane rażące naruszenia obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS, a także inne szczególne okoliczności. Art. 64a przewiduje natomiast obowiązkowe całkowite zwolnienie w ściśle określonych, udokumentowanych sytuacjach.

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 639, w szczególności art. 6 pkt 14, art. 8, art. 61–64a, art. 103 i art. 104: tekst ustawy.
• Zmiany ustawy o pomocy społecznej ogłoszone po tekście jednolitym: Dz.U. 2026 poz. 974 — ELI oraz Dz.U. 2026 poz. 986 — ELI.
• Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, kryteria dochodowe w pomocy społecznej obowiązujące od 1 stycznia 2025 r.: kryteria przyznawania świadczeń.
• Uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, dotycząca konkretyzacji obowiązku ponoszenia opłaty za DPS.
• Wyrok NSA z 28 maja 2025 r., I OSK 1226/24, dotyczący odpowiedzialności wnuka i ustalenia opłaty za wcześniejszy okres: CBOSA.
• Wyrok WSA w Gliwicach z 29 stycznia 2025 r., II SA/Gl 1176/24, oraz wyrok WSA we Wrocławiu z 7 maja 2025 r., IV SA/Wr 21/25, dotyczące pierwszeństwa zstępnych bliższego stopnia; dla porównania wcześniejszy wyrok WSA we Wrocławiu z 12 stycznia 2023 r., IV SA/Wr 427/22.
• Sejm RP, druk nr 2415, projekt dotyczący wyłączenia małoletnich z kręgu osób obciążanych opłatą za DPS: przebieg prac legislacyjnych.